Eşref ve Eşme II

Sâir Eşref''in biraz da istihzâ ile söylediği o mısralar, Eşme''nin bir karikatürü müydü? Yoksa ilçenin yaşadığı gerçek zaten bundan mı ibaretti? Doğrusu düşündüm kaldım:

"Eşme Eşme dedikleri iki dükkân bir fırın/Peynir ekmek yiye yiye ne ağız kaldı ne burun."

Bu da ne ki? Yerine göre hayli kaba kaçabilen bu hiciv ustasının dili, bir hususa takılmaya görsün.

Ondokuzuncu yüzyılın morali yıkılmış aydınları, amacını aşan bir eleştiri ile o kadar tahripkâr olabiliyorlardı ki tahmin edemezsiniz.. İşte Eşref de onlardan biriydi. Hem medresede okumak, hem de mübhem bir Batıcılık hülyası. Acıdır ki, buradan bir terkip doğmadı. Ülkesinin yaşadığı şartları yadırgayan, bütün problemleri rejim sorununa indirgeyen ve bu tür hissiyatlar içinde toprağından ve ülkesinden tecerrüt etmiş bir yeni tipoloji. Eşref''in yerli ve milli tarafları daha belirgindir kuşkusuz. Fakat kaymakam olarak dolaştığı nice Anadolu ilçelerinin (Fatsa, Ünye, Çapakçur, Hizan, Trebolu, Akçadağ, Kırkağaç, Buldan, Kula) şartları ile, hayalindeki âlemi telif edememenin verdiği bir sıkıntı, ona acımasız bir hicvin kapılarını aralamış. Abdülhamit gitse, meşruti sistem geliverse!.. Bütün yaralar şifa bulacak sanki. O devrin aydınlarında yönetime muhalefet fikri o kadar aşırı idi ki, onların çoğu, farkına varmadan bazı yabancı güçlerin sözcüsü derekesine düşüyorlardı. Samimi olan niyetleri ile acımasız muhalefetleri, hem kendilerini hem ülkelerini tahripten geri kalmıyordu. Aynen şimdi olduğu gibi.

Şair Eşref''i anlamak bu bakımdan daha kolay. Hayatı küçük küçük Anadolu kasabalarında, kaymakamlıkla geçmiş. Bu münzevi Anadolu kasabalarında ruhu iyice bunalmış. Ve kendisini, hiç kuşkusuz biraz da irsiyetinden gelen bir itme ile hicve adamış. Ama bu hiciv acımasız ve tahripkâr. Bu hicivde Nasreddin Hoca''nın ruha hafiflik veren ve insanı yaralamayan hoşluğu yok. İnsana itimadını yitirmiş, ümitsiz, bezgin, karamsar bir ruhun maşerî ıztırabından ziyade intikamı okunuyor onun mısralarından.

Faruk Nafiz''in bir mısraında söylediği şekilde, "huduttan hududa atılan" bir âşık değil karşımızdaki. Anadolu''nun öylesine küçük, öylesine münzevî ilçelerinden savrulup duran bir şâir. Ve nihayet Eşref, yirminci yüzyılın başlarında işte Kula''da. Kula ki, küçük çapta bir Kayseri, büyük çapta Akseki!..

İşte bu yıllarda, dünkü yazımızda "kapalı bir tarih" olarak nitelediğimiz, fakat adını da anmadığımız Takmak ilçesinin kaymakamlık vekâleti de Eşref''in üzerinde. Takmak''a bakarak Kula bir cennet kuşkusuz. Küçücük bir köy burası. Zaman zaman kaymakam beyin vekâletini üstlendiği kazaya/köye gelmesi gerekiyor. Şu anda 800 nüfuslu bu eski ilçeyi, varın siz yirminci yüzyıl başlarına taşıyın. Muhtemeldir ki daha az, ya da olup olacağı bu kadar bir nüfus. Hafif bir yamaca dizilmiş, uzayan yolun iki kenarında evler. Tahrirat kâtibi ve muhtemelen kadıdan ibaret ilçe bürokrasisi. İnsanı tanımak istesen üç günde biter. Memurlarla sohbetse can sıkıcı!.. Eşref''ten önce de, Eşref''ten sonra da şartlar hep aynı. Takmak''ın eteklerinde hafif bir yeşillik, gerisi göz alabildiğince seyrek çalılıklar ve meşe palamut ağaçları. Gitsen, gezsen, dolaşsan bir o kadar küçük köyleri denetlesen, alabildiğine can sıkıcı bir yeknesaklık vesselâm.

Eşref açısından o kadar sıkıntılı geçen bu hayatın yegâne fantezisi neydi biliyor musunuz? 6-8 km. ileride, henüz küçücük bir köy durumundaki Eşme!.. "Eşme Eşme dedikleri iki dükkân bir fırın/Peynir ekmek yiye yiye ne ağız kaldı ne burun" diyerek, istihzalı bir dille anlattığı Eşme.

Eşme, Şâir Eşref''in asaleten Kula, vekâleten Takmak''ta yürüttüğü kaymakamlık döneminde çok sık uğradığı bir yer. Çünkü Eşme''nin, ıssız Anadolu bozkırında unutulmuş nice kasaba ve köylerden bir farkı vardı. Acımasız muhalefetine rağmen, Abdülhamid zamanında inşa edilmiş Afyon-İzmir (Basmane) tren hattı üzerinde idi Eşme. Kaymakamlık döneminde Eşref, dünyaya açılan bir kapı olarak gördüğü bu köye, küçük yaylı arabasıyla hemen hergün gelir, kondoktör ve şimendiferlerle telâki müddetince görüşür, İstanbul''dan haberler sorar; sonra tekrar o eski meyuz ve bedbin hayata geri dönerdi. Nedim''in ifadesiyle, "bir nîm neş''e"den ibaret yeknesaklığa.

Sonra ne olduysa oldu, yirminci yüzyıl başlarında Takmak''taki ilçe merkezi Eşme''ye taşınıverdi. Ne Dahiliye Vekâleti''nin bir kararı, ne Manisa vilâyetinin haberi. Eşref, 24 saatte bir geçen kara trenin hatırına, ilçe merkezini Takmak''tan Eşme''ye taşıyıvermişti. İşte size Eşref''in bu hadiseye telmihen kurduğu iki mısrası daha: "Kaza ile kaza oldu Eşme kazası/Koyun gütmekten gelir encümen azası." (Devamı yarın)