İran"da ulema iktidarı

İran''da yaşanan olaylar bazı kesimler tarafından rejim karşıtı ve laiklik yanlısı olarak takdim edilse bile, hadisenin böyle olmadığı ortada. Ne var ki bu tür isnad ve suçlamalar hem İran yönetimi tarafından, hem de İran''daki gelişmelere iyi nüfûz edemeyen dış çevreler tarafından bol bol kullanılmaktan geri kalmıyor.

Fakat şu anda muhafazakâr İran yönetimi tarafından bastırılmış gözüken muhalefet dalgasının; Hatemî''nin toplumsal katmanlar nezdinde ümid olma kabiliyetini yitirmesi, ya da Velâyet-i fakihlik müessesesi tarafından Hatemî''nin önünün tıkanması halinde, bastırılmış muhalefet dalgalarının önder ve kimlik değiştirme tehlikesiyle yüz yüze kalabileceği ihtimali hayli yüksek görünüyor.

Bu bakımdan İran yönetimi, şu anda, geride bıraktığı parıltılı devrim birikimine rağmen, tarihî bir krizle de karşı karşıya demektir. Bu aşamada arayış ve önermeleri itibariyle sistem içinde kendisine bir yol bulmak isteyen muhalefet, ya acımasızca bastırılarak kitleler nezdinde bezginlik duyguları artırılacak; ya da Şiî sulta rejimin kendi sınırları dahilindeki bir evrilmenin kapılarını aralayacak.

Tabiî ki mevcut alternatiflerin her ikisi de, rejim kuvvetleri adına ciddi zorluklar barındırıyor:

Rejim kuvvetleri, karşısındaki muhalefeti yanlış anlar ve haksız isnadlarla onu bastırmaya kalkışırsa; buradan ulaşılacak sonuç, tam bir dinî/Şiî istibdâd tesiridir. İşte bu safhadan itibaren toplumdaki muhalefet odakları, siyasî/Şiî yapılanmanın ortadan kaldırılmasına odaklanan bir çizgi üzerinde ilerlemek durumunda kalabilecektir.

Aynen Türkiye''nin 1945''ten sonra çok partili hayata geçiş aşamasında, İsmet Paşa''nın tek parti diktatörlüğüne devam etmeye kalkıştığını düşünün. Ya da 1908 Meşrutiyet ayaklanmalarında Abdülhamid''in devrilişini ve Meclis-i Mebusân''ın açılışını hatırlayın.

Şimdi değilse bile ileride İran, kendi içinde bu yumuşak geçişe imkân ve fırsat tanımazsa, karşılaşacağı acı akıbet budur. Devrimle gelenin devrimle gitmesi gibi birşey yani!.. Ama komşumuz İran için, daha az tahribata yol açacağını düşündüğümüz ikinci yolun tercihi daha isabetli görünmektedir. Şekil şartlardaki bir benzetme ile ifade etmek istersek; 12 Eylül 1980 darbesinden sonra, nasıl Türkiye rahmetli Özal aracılığıyla yumuşak bir geçişe erdiyse, İran''ın da göze alması gereken süreç işte buna benzer birşey olmalıdır.

Ama İran, ne yazık ki, önünde Hatemî gibi bir imkân bulunduğu halde, bunun kıymetini idrak edemiyor.

Bölgemizde Kuzey Irak, Irak, Afganistan, Kafkasya problemlerinin, İsrail ile Suriye, Filistin ve Ürdün barış görüşmelerinin kapıda beklediği bir aşamada İran''ın, iç problemleriyle boğuşan bir ülke görüntüsü vermesi doğrusu büyük bir talihsizlik kabul edilmelidir.

İran''ın tarihten gelen birikimi ve dış politika deneyimi ile, içinde yaşadığı bâdireyi en kısa zamanda ve sühûletle aşabileceğini de doğrusu ümid etmek istiyoruz.

Ama İran''ın yaşadığı asıl zorluk şurada:

İran''daki merkezî otorite hemen hemen bütünüyle masumiyetine (hata yapmazlığına ve günahsızlığına) inanılan âyetullahlar zümresinin elinde. Bu sınıf toplumun itikadını muhafazadan kendisini birinci derecede sorumlu addediyor. Bu arzu ne kadar samimi olursa olsun, bir noktada toplumun geneli üzerinde taşınması o kadar büyük bir vesayet tesiri üretmeye başlıyor. Reşid olmamış çocuklar üzerinde hukuki vesâyet hakkı bulunan babalar gibi, İranlı ayetullahlar da, genel Şiî toplumu üzerinde buna benzer vasîlik hakları bulunduğuna inanıyorlar. Ayrıca bu vesâyet hakkı ve imamların masumiyeti inancı, Şiîlik mezhebinin temel rüknünü teşkil ediyor.

Şimdi işte İran''da, kendini itikadî mürebbiliğin daha ötesinde siyasî, icrâî ve dünyevî iktidar odağı haline yükseltmiş bulunan ulema zümrelerinin, temelde İslâmî de olan uygulamaları, yaygın muhalefet dalgalarıyla yüz yüze!.. İran''daki ulemâ zümreleri bu muhalefeti, bir yandan siyasî/Şiî imamet telâkkisine karşı derin bir suikast olarak algılıyor, bir yandan da klasik ailede evlâtların babalara isyanı olarak telâkki ediyor.

İran ve Şiîlik adına bu kriz, tahminlerin ötesinde derindir ve tarihîdir. İran''ın yaşayacağı tecrübe de bütün İslâm âlemi açısından büyük bir önemi hâizdir.

Burada en tehlikeli ve yanlış olan; ulemânın toplumu ülkeyi ve rejimi korumak adına geliştireceği refleksin, toplum nezdinde kendi iktidarını muhafaza biçiminde algılanması ihtimalidir. Yani İran toplumu ve aydınlarının ulema gruplarının teşkil ettiği kast yapısını sınıfsal bir diktatorya olarak algılamaları halidir. Tehlikeli olan durum da budur. Böyle bir toplumsal algılama karşısında, İran devrimi kendisini dinî/Şiî bir diktatörlüğe dönüştürmüş olur. Yani İslâm adına başarılmış bir devrim, kademe kademe toplumsal ümitleri eskitir ve kendisi de, koruyucularının elinde can vermeye başlar.