Sükûtun dili

Biz eskiden sözü ve sohbeti seven bir toplumduk. Fakat buna rağmen konuşmaktan ziyade dinlemeyi tercih ederdik. Bir evde, köy odasında ya da bir köşe başında bir araya gelenlerin etrafında, gürültüden ziyade yoğun bir sessizlik göze çarpardı. Birisini dinliyor olmak, baştan ayağa dikkat kesilmek denilebilirdi buna. Dolayısıyle asırların süzgecinden geçen bir incelikle "söze" gümüş değeri verirken, "sükût"u altın seviyesine yükseltiyorduk. Onun için eski kültürümüz, uzun asırlar boyunca "şifahî" bir nitelik arzetse de, fazla sözü ve lâf kalabalığını asgarîye indirgeyen bir yönümüzün bulunduğu bir gerçektir.

Bu hayat içinde çoğu zaman, ancak "kıvama eren" bir anlam söz seviyesine yükselirdi. Dolayısıyle boş konuşmak ve seviyesiz tiradlar tutturmak âdeta mekrûh addedilirdi. Eski hayatımızda, ancak söylenecek sözü olanların dinlenilmeye hakkı vardı. Bu açıdan düşünülecek olursa, söz tabiî ki bir "değer" olarak ortaya çıkar. Kendini bir değer seviyesine yükselten her "söz"ün de, o nisbette değerli dinleyicileri bulunurdu. Bu söz uzadıkça ya bir sohbete, derse, yani hikmete açılır, ya da yoğun hayat tecrübelerinden beslenerek doğrudan bir hatıra anlatımına ve masala dönüşürdü. Hangi alanda gelişirse gelişsin, temelde şifahî kalan, fakat sanatkârâne bir edaya da bürünen bu anlatım tarzı, eski kültürümüzün asıl aktarıcılarından biri olup çıkardı.

Çok ince nüanslarla birbirinden ayrılabilen deyimler, atasözleri, toplumu oluşturan her türlü gelenekler; aile, aile içinde paylaşmacı tutumlar, bireyselliğimizi ve şahsî egolarımızı dizginlemek lüzumu, daha küçük yaşlardan itibaren kendimizi bir bütüne, ailemize, mahallemize, köy veya kentimize, üstün değerler olarak inanç ve ahlâkımıza adamak bilinci; bundan duyduğumuz yüksek hazlar ve bunları mensûbu olduğumuz sosyal bütünlükle beraber paylaşmak ihtiyacı!.. Bütün bunları okumaktan ziyade dinleyerek edinirdik. Bir uzak akrabamıza ileri-geri söylenmiş bir söz bizi de elektrik çarpmış gibi etkilerdi. Dedemizin anlattığı bir eski seferberlik hatırası ile, imparatorluğun uzak uçlarında kendimizi en sıcak hatlarda bulurduk. Bu sözler hemen herkesi ne kadar da etkisi altına alır, tesir ederdi? Biz böylece, içten gelen bir katılım ile ruhumuzun derinliklerinde hasıl olan bir doygunluğu yaşamış olurduk.

Bize ve muhitimize tesir eden bu sohbetlere rağmen, eski evlerimizde, şimdikinden farklı olarak daha az konuşulur, söz fazlasıyle israf edilmez, az sözle çok meram anlatılmak tercih edilirdi. Kılık-kıyafet ve yemekte olduğu gibi, konuşmakta da bir tutumluluk sergilenirdi.

Bu davranış tarzı, eski aile bireylerinin içlerindeki o derin sıcaklığa rağmen, onların arasına belirli mesafeler koyar, lâubâîleşmeye kesinlikle meydan verilmezdi. Az sözün, çoğu zaman da sözsüz algalamaların öne çıkardığı mesafeler dolayısıyle, her aile bireyi birbirine karşı daha itinalı davranır ve karşılıklı bir saygı ortamı oluşurdu. Yani aile bireylerinin, bilinmez hangi zamanlardan beri devrala geldikleri "rol ve statüleri" böylece hep aynı kalmış olurdu.

Şimdi çoklarımız şöyle düşünüyor:

Karşılıklı saygı ve güvenden kuvvet alan böylesi aile yapılarına ne kadar da çok ihtiyacımız var!..