İran - Türkiye

İslâmî hassasiyetleri olan bir yazarım. Acaba kendisini "İslâm Cumhuriyeti" olarak tanımlayan İran''da "rahat" bir yazarlık yapabilir miydim? Sanmıyorum. Çünkü bir yazar hep "muhalif" bir konumda bulunur. Eleştirel bir duruşu vardır. Görevi bir tür halk adına denetimdir. O da bir biçimde karşı karşıya gelmeyi getirir.

Hazreti Ömer''e mehirleri sınırlamaya yöneldiği için itiraz eden kadının tavrını önemsiyorum. Yine Hazreti Ömer''e "Üzerindeki elbisenin hesabı"nı soran, "Hata yaptığında seni kılıçlarımızla düzeltiriz" diyen çağdaş Müslümanların çizgisini de önemsiyorum. Yani İslâm''dan yola çıkarak oluşan bir sistem içinde de muhalif çizginin varlığını hayati buluyorum. Sanırım İran''da yaşasaydım da, sistemin eleştirisini yapanlardan olurdum. O zaman da herhalde sistemle benim aramda sıkıntı başlardı...

Türkiye''de yaşıyorum ve Türkiye''de de bir yazar olarak sistemle sorunlarım var. Sadece islâmî öncelikleri olan benim gibi yazarların değil, sistemin değerleriyle her bakımdan bütünleşen yazarların, düşünce adamlarının da ciddî sorunları var. Toplatılan kitaplar, kapatılan gazeteler, yazıları sebebiyle yargılanan-mahkûm olan, cezaevine giren yazarlar, okuduğu şiir sebebiyle hapse giren, siyasi hayatı söndürülen siyaset adamları, siyasi çizgileri sebebiyle kapatılan partiler benim ülkemin gerçeği...

Acaba İran''a göre artılarımız eksilerimiz neler?

İran kendisini "İslâm Cumhuriyeti" olarak tanımlıyor, Türkiye ise "laik, demokratik cumhuriyet..." Sonuçta düşünce dünyasında, aynı sıkıntıları yaşıyoruz... Fark nerede?

Ya da her iki ülke olarak çözemediğimiz denklem hangisi?

İran, kamu alanı olarak nitelediği yerlerde "İslâm kuralları"nı özgürce seçme-seçmeme, uygulama-uygulamama, hatta İslâm içinde farklı anlayış-yoruma yönelme-yönelmeme hakkına saygı gösteremiyor, Türkiye Cumhuriyeti ise tersinden bir duyarlıkla, yani laik önceliklerle, bizzat laik aydınlar için bile hürriyetsiz alanlar oluşturuyor. Neden?

İki yıldır Abant''ta aydınlar, bilim adamları toplanıyor ve Türkiye''deki devlet-din-toplum ilişkisindeki problemlere çözüm arıyor.

Bu yılki toplantıda ulaşılan ortak metindeki belki de en köşeli paragraf şöyle:

".. 19. yüzyıl Osmanlı toplumunda başlayan ve Atatürk''le birlikte büyük bir atılım yapan çağdaşlaşma çabaları, dinin özüne değil, din olarak kabul edilen geleneğe, tezahürlere ve eskimiş kurumlara karşı tavır aldı. Bu oluşum sürecinde bazı sıkıntı ve sürtüşmelerin yaşanması doğaldır. Bütün dünyada bir sosyal olgu olarak dine ve manevi alana dönüş yaşanmaktadır. Türkiye de bu gelişmenin dışında değildir. Ancak ilk başta tarihsel ve geleneksel yapılanmayı sürdürme çabaları ortaya çıksa da, dine yöneliş sürecini yaşayan kesimler, çağdaş cumhuriyetin demokratik ve özgürlükçü hedefleriyle ve ekonomik dinamizmiyle İslam''ın özünde var olan yüksek değerler arasında örtüşmenin var olduğunun bilincindedir. Günümüzdeki yöneliş Osmanlı''nın yıkılış dönemindeki geleneksel tepkiyle ve geriye dönüş özlemiyle benzeşme göstermez.."

Bu metnin tercümesini, toplantıya katılan Avni Özgürel şöyle yapıyor:

"Kaba çizgilerle ifade etmek gerekirse, denilmek isteniyor ki, ''Ey devlet; biz Tanzimat''tan beri hata içinde olduğumuzu gördük. İtiraf ediyoruz ki, Atatürk dine değil bizim din yerine koyduğumuz geleneğe, tezahürlere ve eskimiş kurumlara karşı tavır aldı. Bunu geç anlamamızdan dolayı bazı sürtüşmelerin olması doğaldır. Ama başlangıçta durumun farkına varmayıp gerici bir çizgi tutturmuş olsak da, artık Cumhuriyet''in hedefleriyle İslam''ın değerleri arasında çatışma bulunmadığını gördük. Sen de artık bize vurma. Bütün dünyada dine yöneliş var, Türkiye''de yaşananları da bunun yansımalarından öte bir şey sanmaktan vazgeç!"

Ne anlıyoruz bundan? Bir af dileme, bir "hatayı anladık, artık terbiye olduk" itirafı, Cumhuriyet''in ilk dönemlerinde olan biteni onaylama eylemi...

Bu bilimsel bir davranış mı? Bir gerçeğin ifadesi mi?

Yoksa bugünleri kurtarma amacı taşıyan bir hüsn-ü ta''lil girişimi mi? Sebepleri kaydırarak sonuçları kurtarma çabası mı? Farkları koruyamadığımıza göre, hazma uygun yollarla farkları ortadan kaldırma gayreti mi?

Bu tavrı anlayabiliriz. Türkiye zaten, bireysel yaklaşımlarda bu tür kırılmalara sayısız defa tanık oluyor.

Şaşırtıcı olan, 50 kadar aydının-bilim adamının toplanıp, objektif bir değrlendirme yapmak yerine, hisleri ve sistemin hassasiyetlerini kollayan bir metin ortaya çıkarmalarıdır. Hatta, "benzeri yanlışlar yapılırsa sistemin benzeri zorlamalar yapma hakkını onaylayan" bir tavrı benimsemeleridir.

Acaba İran''da da sistemden yumuşama talep eden benzeri bir aydınlar toplantısından benzeri bir değerlendirme mi çıkardı?

Ben düşünüyorum ki, İran da Türkiye de, sistem itibariyle sancılı... İki ülke de bir gün, İslâm''la ilgili alanda sağlıklı olanı bulacak... Ne İslâm''ı bir baskı aracı haline getiren, ne de İslâm''a baskıyı sistemleştiren bir uygulamayı kutsayarak değil... İslâm-toplum ilişkisini çok çok önemseyen, ama her şeyi insanın doğuştan getirdiği onurla bütünleştiren bir çizgi... Komşu iki ülke, belki farklı sahralarda, ama aynı şeyi arıyor gibi geliyor bize...