Ortak aklı işletmek

Devlet, tek tek onun değişik makamlarını işleten insanlar değil, bir bakıma toplumun ortak aklını ve ortak birikimini işleten organizasyon demektir. Ne bir tek Ecevit''ten ibaret, ne Demirel''den, ne de Sağlık Bakanı Durmuş''tan... Eğer böyle kişilerle sınırlı olsaydı, onların ferdi birikimleriyle, akıllarıyla ve tabii zaaflarıyla da sınırlı olurdu.

Devlet toplumun ortak aklını ve birikimini doğru değerlendirebildiği ölçüde başarılı olur, değerlendiremediği veya yanlış değerlendirdiği ölçüde de başarısız olur.

Bizde, deprem dolayısıyla devlete yönelen eleştiri, bu ortak aklın ve birikimin biraz değerlendirilememesi, biraz da yanlış değerlendirilmesi sebebiyledir. Önce müthiş bir organizasyonsuzluk yaşanmış, ardından da kötü organizasyon gelmiştir.

Bir tv programında bir doktor "Bizi kimse görevlendirmedi, biz durumdan vazife çıkardık ve buraya gelip işe koyulduk" diyordu. Hala bürokratik terbiye (!) sebebiyle birilerinden (yani devletten) görev bekleyenleri de (Mesela Diyanet''i) "Durumdan vazife çıkarma"ya çağırıyordu. İşte böyle olmuştu ve ortaya bir yandan bir yaraya melhem olmak için çırpınan insanlar, bir yandan da gözleyegeldiğimiz perişanlık çıkmıştı... Nerdeyse devlet bile bir süre, hadiseyi yukardan görüp proje üreten ve imkanları ona göre tasarruf eden "ortak akıl" olmaktan çıkıp, deprem ortamında savrulan insanlardan birisi haline gelmişti.

Belediyeler, medya, iş alemi, sivil toplum kuruluşları, bilim adamları, yabancı devletler ve kuruluşlar ve tek tek insanlar durumdan vazife çıkarıp harekete geçmişlerdi. Onlara "İşleri şu hizmet düzeninde yapalım" diyen çıkmamıştı. Bunun sonucunda da ya her çevreden "Devlet nerede?" sesleri yükselmiş, ya da devlet adına ortaya çıkan birileri ile, bu hizmet insanları ve kurumları arasında sürtüşme başlamıştı. Kaynak israfı, hizmet israfı, yanlışlıklar, acılar peşpeşe gelmişti...

Geçen bir hafta içinde, bilim adamlarının gerek tv''lerde, gerek yazılı basında açıkladıkları görüşlerden deprem hakkında bir üniversite tahsili kadar "yeni" bilgi edindiğimi söyleyebilirim. Bu bilgi birikiminin, şu an deprem operasyonunu yürüten devlet aygıtının elinde olmadığı da, işleyen çarkın sarsaklığından belli. Mesela, Türkiye kent çöplerinin değerlendirilebileceğini yıllar sonra öğrendi ve büyük şehirlerde bunun için tesisler kuruldu. Şu anda devlet enkazı kaldırıyor ve onunla (mesela Yalova''da) denizleri dolduruyor. Yani Yalova''nın yarınlarını öldürüyor... Bir başka yerde ise, moloz yığınları oluşturarak bir başka çevre tahribatına zemin hazırlıyor.

Bir gazetede bir bilim adamının açıklamalarını okudum: Bu tür büyük enkazlar için tıpkı çöp fabrikalarına benzer makinalar üretildiğini, bundan Danimarka''nın elinde bulunduğunu, onların böyle iki makinayı Türkiye''ye hediye etmeye hazırlandığını, Türkiye''nin isterse bu makinalardan kiralayabileceğini, bu makinaların enkazın bir hafta içinde (evet bir hafta) demirini, çimentosunu ayırıp değerlendirilebilecek hale getirdiğini, böylece enkaz arasında büyük bir milli servetin heba olmaktan kurtulacağını bildiriyordu.

İşte size bir örnek... Jeofizik, jeoloji, deprem araştırmaları, inşaat mühendisliği, sosyal psikoloji, psikiyatri, çocuk psikolojisi, hatta belki kriz yönetimi (çünkü bu da bilim haline gelmiştir) alanında düşünce ve çözüm üretebilecek, bizim ülkemize ait bir bilimsel kapasite, orda atıl duruyor... Medya mikrofon uzatırsa, ya da kendileri "durumdan vazife çıkarırlarsa" bir çözüm önerisi ortaya konuyor, değilse bir yanda yarayı yanlışla sarma eylemi devam ediyor... Ortak aklı harekete geçirmek demek, depremden bu yana bu bilim kapasitesini, hizmete dönüştürebilmekti... Bir bilim kurulu oluşturup, tüm üniversitelerin bilgi birikimini deprem yıkımına karşı, bugünleri ve yarınları kurtarmak için seferber edemez miydik? Hala da edemez miyiz?

Ben öyle inanıyorum ki devlet, başta vakıflar olmak üzere sivil toplum kuruluşlarını seferber edebilseydi, depremzedelerin yiyecek ve giyecek alanında sorunları olmazdı. Sivil toplum kuruluşları ile barışık bir irade, ilk gün bunları toplayıp, deprem haritasını önlerine koyup, kendi aralarında örgütlenmelerini ve acılı insanların sıcak yemek ve giyinme ihtiyaçlarını karşılamalarını "rica" edebilirdi. Ben eminim ki, daha ilk gün akşamından o insanlar sıcak yemek yiyebilirlerdi. Vakıflarımızın buna göre donanımları vardı. Bir çok vakıf, binlerce kişiye hizmet eden aşevi işletiyordu. Aynı işi belediyeler yapabilirdi... Bir çok belediye, Ramazan çadırlarında onbinlerce kişiye sıcak yemek vermişti. O çadırları bir gün içinde deprem bölgesine dikebilirlerdi. Hala da yapabilirler, yapmalılar.

Giysi konusunda bu kurumlar ikinci-üçüncü gün devreye girerlerdi. Onların bunu temin edecek toplumsal zeminleri vardı. Düşünün bir Devlet Bakanı Hasan Gemici, salı günü akşamı, yani depremden bir hafta sonra Kanal 7''de "iç çamaşırı" yardımı talebinde bulunuyor, "Bu insanlar bir haftadan beri o gece sokağa çıktıkları kıyafetle dolaşıyorlar" diyordu...

Depremzedelerin iskanı, çocukların koruyucu aileler nezdinde güvenli bir ortama kavuşması için gene bu kuruluşlardan yardım istenebilir. Şimdi herkes bir kaygı içinde... Kayıp çocuklar var, kimsesiz çocuk problemi halledilmediği için, yabancıların çocuk götürme taleplerinden söz ediliyor. Bunun peşinden haklı olarak kimlik kavgası, ya da çocuk mafyası-organ mafyası gündeme geliyor... Bunlar Bosna''da da yaşandı... İnsan imandan soyunmaya görsün, nasıl vahşileşeceği konusunda tasavvurlar yetmez. Çare bulmak lazım ve bu çareyi biz kendi insanımızın imkanlarıyla bulabiliriz.

Çocukların rehabilitasyonu için projeler devreye sokmak lazım. Çadırkentlerin ortasına pekala çocuklar için gene çadırlardan oluşan büyük büyük oyun bahçeleri kurulabilir. Oralarda her türden binlerce oyuncak toplamak mümkün. Psikiyatrlar, pedagoglar nezaretinde, çocuklara yeni bir dünyaya uyum zemini hazırlanabilir.

Sonra deprem ve sonrasının finansmanı için devletin aklına hemen, yaygın vergi geliyor. Oysa, iki yıldan bu yana, toplum zaten ekonomik bir deprem yaşıyor. "Vur abalıya" türünden bir vergi anlayışı, bu milletin belini kırar. Onun yerine, MÜSİAD yetkililerinin öteden beri teklif ettikleri biçimde gene iki yıldan bu yana faiz geliriyle önemli bir gelir transferinde bulunan rantiye kesimine "özel bir vergi getirmek neden düşünülmez? Hani "Çok veren maldan, az veren candan" diye bir söz var. Şimdi candan verenler veriyor... Malı götürenlerde "eli cebe atma" gibi bir hareketlenme gözlenmiyor. Onlar çok rahatlar... Hatta deprem ortamında artı mallar bile götürüyorlar... Devlet, fedakarlıkları eşit paylaştıran bir kurumdur da... Eşit vergi, fedakarlıkları eşit paylaştırmak değildir.

Deprem bir savaştır. Topyekün mantığı içinde, yani toplumun bütün güçleri seferber edilerek başedilecek bir savaştır. Devlet işte bu ortamı hazırlamalı. Bunun da ilk şartı, genel bir toplumsal barış ortamını sağlamaktır. 2 yıldan bu yana devam eden ve toplumun büyük kısmını tedirginliğe iten iç tehdit değerlendirmelerinden kaynaklanan "topyekün savaş" mantığının açtığı yaraları sarmak bunun zaruri uzantısı... Bu ülke insanı, zor zamanlarda şahlanır. Yeter ki, onunla kalbi iletişim sağlanabilsin...