Su yönetimi özelleştirilmemeli (2)

Başta gıda olmak üzere yaşamın her alanında temel ihtiyaçların karşılanması, su kaynaklarının ve rasyonel kullanımına bağlıdır.

Su ikamesi (alternatifi) olmayan, kıt bir kaynaktır.

Nüfus artışı, ülkelerin gelişmişlik düzeylerine göre suya ihtiyacın artması, tarım, enerji, sanayi gibi sektörlerde suyun kullanımının artması, suyun paylaşılmasında ciddi sorunların yaşanmasına da neden olmaktadır.

Diğer yandan ikame edilemezliği, yaşamsal değeri ve kıt bir kaynak olması suyu kârlı bir mala dönüştürmüştür.

Dünyada son 30 yılda suyun ticari bir meta olarak tanımlamasına gerekçe olarak da su kıtlığı gösterilmektedir.

Suyun kıt bir kaynak haline gelmesi, suyun yönetiminde (suyun insanlara düşük maliyetle, yeterli kalitede, ihtiyaç duyulan zamanda ve yerde sunumu) ve kaynak olarak kullanımında etkinlik için fiyatlandırma yoluna gidilmesini baskılamıştır.

**

1970’li yıllardan itibaren neoliberal politikaların etkisi su teminine de yansımış ve verimli-etkin su kaynaklarının yönetimi için devletin rolü tartışılmaya başlanmıştır.

Neo-liberalleşme sürecinde, küresel aktörlerin baskılarıyla, su ve su hizmetleri üzerindeki kamu tekeli israfçı ve zararlı gösterilmeye başlanmıştır.

Bu durumun su kıtlığı ve su krizine neden olduğu belirtilerek sorunun çözülmesi için piyasa merkezli model ihtiyacı öne sürülmüştür.

Küresel ve ulusal çapta ki bu eğilim su yönetiminde köklü bir yapılandırmayı beraberinde getirmiştir. Bu yapılanma ile birlikte, 1970’ler den bu yana su yönetiminde piyasalaşma süreci yürümektedir.

1990’lara kadar dünyanın pek çok yerinde su yönetimi sübvanse edilerek, ödeme gücünden bağımsız topluma sunulması anlamında arz yönlü politikalar çerçevesinde yürütülürken, 1990’lardan sonra talep yönlü (piyasada ve fiyat mekanizması kanalıyla) politikalara geçilmiştir.

Suyun kamusal niteliğinin giderek aşınması, ekonomik bir mal olarak değerlendirilmesi ve piyasaya açılması sürecinde DB, OECD ve BM başta olmak üzere küresel aktörler önemli rol oynamışlardır.

**

Su yönetiminde ön planda olan bu aktörler, doğal-yaşamsal bir hak olarak kabul edilen suyu piyasada fiyatı olan bir mala dönüştürmüşler. Suyun bir “hak” kabul edilerek kamusal hizmet olarak görülmesi terkedilmiş, özel mal gibi bir “ihtiyaç” olarak gösterilerek su yönetimi yeniden yapılandırılmıştır (2000 yılı İkinci Dünya Su Forumu).

1992 yılı su yönetimi açısından milattır ve bu miladın simge metni ise Dublin Beyanıdır.

Dublin Konferansı’nda, suyun ekonomik bir mal olduğu ve fiyatlandırılması gerektiği şeklinde ifade edilen ilke, su hizmetlerinin küresel dönüşümünü somutlaştıran en önemli ilkedir.

Bu ilke aslında, su hizmetleri yönetim anlayışının, piyasa ekonomisi anlayışına dönüştüğünün beyanıdır.

**

Suyun ekonomik bir mal olarak değerlendirilmesiyle dünyada ve Türkiye’de (sınırlı ölçüde) su hizmetleri özelleştirilmiştir.

Suda yapılan özelleştirmeler PPP (kamu-özel sektör işbirliği) adı altında yönetim sözleşmesi, kiralama sözleşmesi, imtiyaz sözleşmesi ve YİD ve türevi modellerle yapılmıştır.

Çok sayıda ülkede su hizmetlerinin özelleştirilmesi su şirketlerine verilen imtiyazlarla yapılmıştır

Dünyadaki pek çok özelleştirme örneğinde ortaya çıkan sonuç; su fiyatları artışı, özel şirket karlılıkları (çokuluslu su şirketlerinin yıllık kârları 1 trilyon doları geçmektedir), suya ulaşma zorluğu, buna karşılık suyun kalitesinde ve miktarında artış olmamasıdır.

Yine suya erişimde yeterli alt yapı (sanitasyon) yetersizliği nedeniyle salgın hastalık ve ölümler ortaya çıkmıştır.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNICEF tarafından hazırlanan “İçme Suyu, Sanitasyon ve Hijyen Konusunda İlerlemeler: 2017” adlı raporda; Dünyada 2.1 milyar kişinin temiz suya, 4.5 milyar kişinin ise sıhhi temizlik hizmetlerine erişemediği ve birçok okul, ev ve sağlık merkezinde su ve hijyen bulunmadığı, bu durumunda özellikle çocukların sağlığını tehlikeye attığına işaret edilmiştir.

**

Uzun vadede su arzını artırmak, yeni kullanılabilir su kaynakları bulmak ve teknolojik imkânlar geliştirmek gerekir.

Su talebini kısmak, su kullanımında tasarrufa gitmekle mümkün.

Kısa vadede suyun pek çok endüstri için temel girdi olduğu unutulmadan evde, tarım ve sanayide etkin kullanımı konusunda bilinçlendirilme ve bilgilendirme yapılmalıdır.

Not: Bu yazıda KTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsünde Özge Albayrak tarafından yapılan “Suyun Değişen Niteliği ve Özelleştirilmesi” YL tezinden önemli ölçüde yararlanılmıştır.