Bir Endonezya dersi

Suharto''nun dış baskıların da etkisiyle başkanlıktan çekilmesiyle Endonezya yeni bir döneme girdi. Yaklaşık kırk yıldır komünizme karşı tek güvence olarak Suharto''yu gören, iktidarını pekiştiren Batılı ülkeler soğuk savaş döneminin bitmesiyle onu da gözden çıkarmış bulunuyorlar. Soğuk savaş sonrası oluşan stratejik yönelimler ve yeniden tanımlanan düşman algılaması Suharto döneminin biteceğini gösteriyordu.

Ne var ki, 60 yıllarda komünist hareketi bastırdıktan sonra bu gerekçeyle 40 yıla yakın Suharto iktidarını destekleyen Batılılar, bu kez demokratikleşme adına onu yıkarken ülkede başka şeyleri de yıktıklarının, en azından kimi yıkımlara göz yumacaklarının işaretlerini veriyorlar. Ülkede komünizm tehlikesinden çok İslami uyanışı başka yönlere kanalize etmek, olmazsa bastırmaya çalışmak şeklinde özetlenebilecek politikalar sürekli başta Amerika tarafından destek gördü. Hatta, Suharto''nun ortaya attığı 5 maddelik ilkeler birer dogma, ulusal bir öğreti, din gibi algılanarak resmi ideolojinin temeli sayıldı. Hiçbir toplumsal, kültürel ve tarihî geçmişi/karşılığı olmayan bu formül Endonezya aydınlanmasının, çağdaşlaşmasının daha doğrusu laikleşmesinin vazgeçilmez temel ilkeleri olarak yıllarca dayatıldı.

Suharto''nun iktidarda kalması aynı zamanda başta Çinliler olmak üzere ülkedeki azınlık gayrımüslimlerin ekonomik iktidarını, tekelini sürdürmesi anlamına da geliyordu. Ülkede göreceli olarak yaşanan sükunet ekonomiyi gayrimüslimlere terkeden, siyaseti de Müslümanlar''a bırakan bir konsensüse bağlıydı. Çoğu Güneydoğu Asya ülkelerinin ekonomik kalkınmasında görüldüğü gibi burada da ekonomik yükseliş, devletin istikrar adına hürriyetleri kısıtlamasıyla doğru orantılı görüldü.

Özellikle uluslararası sistemin desteğini çekmesi ve yükselen protestolar neticesinde Suharto''nun istifaya zorlanması ülkenin siyasal olarak da dağılmasının, kurulan sosyal dengelerin bozularak etnik ve dinî çatışmaya dönüşmesinin işaretlerini verdi.

Bunun ilk ürünü Doğu Timor''un neredeyse devlet eliyle ayrılmasına razı olunmasında yaşandı. Gayet demokratik bir süreç dayatılarak, yakınlarda yapılacak referandum sonucunda, zaten fiili olarak kopmuş bulunan bu bölgenin bağımsızlığı tescil edilecek. Bu gelişme, gayet karmaşık bir etnik ve dinî mozaikten oluşan ülkede tüm bölgeyi etkileyecek bir dağılma ve çatışma sürecinin başlangıcı olabilir.

Yaklaşık bir ay geçmesine rağmen yapılan ilk seçimlerin resmî sonuçları henüz açıklanamadı. Bunda ilk seçim oluşunun getirdiği acemilikler olduğu kadar, ülkenin coğrafi olarak çok dağınık bir yapısının olmasının etkisi büyük.

Ancak gelen ilk sonuçlara bakılacak olursa Suharto döneminin muhalefet lideri Megavati Sukarnoputri''nin önde gittiği belirtiliyor. Endonezya gibi bir İslam ülkesinde kadın devlet başkanı olup olmayacağı tartışması şimdiden başladı bile. Bu tartışmanın daha önceden Pakistan gibi en fakir İslam ülkelerinden birinde başlayıp yine bu denli sorunlu bir ülkede sürdürülmesi ilginç olmalı.

Megavati''nin bir kadın olması kadar tartışılması gereken, belki de daha çok tartışılması gereken, gözden kaçan başka bir husus var. New York Times''tan Seth Mydans''ın verdiği bilgiye göre Megavati''nin aday listesinin yüzde altmışı Hıristiyanlar''dan oluşuyormuş. Yüzde 90''ı Müslüman olan 200 milyonluk ülke için bu durum ne anlama gelmektedir?

Müslüman çoğunluğu sadece ekonomik olarak değil bundan böyle siyasal ve sosyal olarak da güçsüz hatta azınlık durumuna düşürecek bir gelişme olarak yorumlanmaz mı? Gerçi Müslümanlar''ın politik olarak güçsüz olduğu, yıllarca dikta yönetimi altında örgütlenme, siyasal bilinçlerinin gelişmesinin engellendiği gibi gerekçeler ileri sürülse de birinci gelen partinin listesinden alınması gereken ders çok açık gibi duruyor.

Yeni dünya düzeninin özgürlükçü ortamı ilk elde ülkede yıllardır baskı altında yaşayan geniş Müslüman kitlelerin durumunda iyileştirmekten çok, ülkeyi parçalamaya kadar götürse de Hıristiyan azınlıkların haklarını önceleyen, çıkarlarını, dominant statülerini kollayan bir yapılanma öngörmektedir.

Sovyetler''in çökmesiyle yaşananlar, soğuk savaş döneminden kalma dengeleri altüst ettiği gibi globalleşmeyle birlikte özellikle İslam Dünyası açısından parçalayıcı bir nitelik arzetmektedir. Bir yanda uluslaşma, öte yanda globalleşme birbirine paralel gelişiyor. Özellikle Ortadoğu ekseninde düşünüldüğünde yüzyıllık gecikmeyle siyasal eğilimler, ulusculuklar tırmanışa geçiyor. Ancak, Endonezya örneğinde olduğu gibi, Ortadoğu''da da sosyolojik altyapının kendiliğinden böylesi bir mozaikleşme eğilimi gösteriyor olduğuyla, var olan sosyal realitelere yaslanarak kimi güçlerin bunları kullanıyor olduğunu ayırmak gerekir. Çok açık biçimde, aynı model değişik versiyonlarıyla Ortadoğu''da dört ülkeyi ilgilendiren Kürt sorunu için de uygulanabilir. Saddam yönetimi altında yaşayan bir Müslüman Türk''ün hatta bir Müslüman Arap''ın bir Müslüman Kürt''ten daha özgür olduğu düşünülebilir mi?