Clinton"ın Osmanlı vizyonu

Her ne kadar Osmanlı''nın 700. kuruluş yıldönümü çok sönük geçmiş olsa da Türkiye''nin bugününün ve yarınının şekillenmesinde Osmanlı gölgesi daha doğrusu izi gittikçe kendini hissettiriyor. Çünkü Osmanlı''yı her ne kadar 20. yüzyılın başında şekillenen dünya sistemi siyasi varlık olarak ortadan kaldırmışsa da bir medeniyet olarak izlerinin silinmesi kolay olmamıştır. Osmanlı Devleti, İslam medeniyeti çerçevesinde siyasi bir varlık alanı olarak kapsadığı jeo-stratejik ve jeo-ekonomik alanın en kilit noktasını devralan Türkiye''nin bu izi daha doğrusu mirası reddetmesi mümkün değildi.. Türkiye Cumhuriyeti her ne kadar söylem düzeyinde reddi miras üzerine kendi varlığın meşrulaştırmaya çalışsa da Osmanlı gölgesi onu hep takip etmiştir. Bu gölge kimi zaman ona ayak bağı olduğu gibi kimi zaman da üzerinden atamadığı bir genetik özellik olarak davranışlarının, politikalarının belirlenmesinde etkili oldu.

Evvelki gün ABD Başkanı Bill Clinton''ın Türkiye''nin geleceği ve Osmanlı''ya ilişkin söyledikleri Amerikan geleneği ile Avrupalı geleneği arasındaki farkı da ortaya koyuyordu. Avrupalılar Osmanlı konusunda ve dolayısıyla Türkiye konusunda tarihsel bilinçaltında yatan hatıralardan hiçbir zaman kendilerini kurtaramadılar. Türkiye ile Osmanlı arasında hiçbir zaman olumlu anlama gelecek bir ilişkinin kurulmasına tahammül etmeleri mümkün olmadı. Bu yaklaşım Türkiye''nin gelecek vizyonunu, Batı ilişkilerini belireyen bir gölge olarak hep üzerimize düştü. Cumhuriyet eliti de kendini bir türlü bu kompleksten kurtaramadı.

ABD''liler ise tarih konusunda daha rahat davranıyorlar. Doğrudan tarihî öç duygusu gibi bir deneyimi yaşamadıkları için daha objektif olabiliyorlar. Ayrıca Osmanlı''nın bir imparatorluk olarak sahip olduğu siyasal ve toplumsal modeli kendi deneyimi açısından anlaması daha kolay.

Gelelim Clinton''ın Türkiye ile ilişkili söylediklerine. Clinton''ın, gelecek yüzyılı belirleyecek temel unsuru Osmanlı mirasıyla bağlantılı olarak görmesi, Osmanlı etkisinin daha fiziki varlık olarak stratejik öneme sahip olduğunun bir itirafından başka bir şey değildi. Diğer taraftan, bu stratejik ilişkiyi Türkiye üzerinden çözmeye yönelik bir tesbit değerinden öteye de fazla bir anlam da taşımıyor. Zira uluslararası bir rol biçilmese bile ideolojik olarak zaten Türkiye''nin Ortadoğu ve İslam dünyası için bir örnek olması istenmişti.

21. yüzyıla şekil vermeye çalışan tek güç olarak ABD''nin Türkiye''ye ilişkin olarak daha da stratejik bir görev yüklüyor olması bir bakıma Türkiye''nin ne yaparsa yapsın kendinden daha doğrusu tarihinden ve bu tarihî coğrafyadan kopamayacağını farketmesi açısından önemlidir. Eğer Türkiye, istese de istemese de bu tarihi geçmişini üstünden atamayacağını, reddi miras gibi bir lüksünün olamayacağını farkederse hem Batı''yla olan ilişkilerinde hem de Osmanlı hinterlandı içine giren Ortadoğu ülkeleriyle olan ilişkilerinde daha da farklı hareket edecektir. Aksi takdirde, devraldığı tarihî miras onun elini ayağını bağlayan bir yük olmakla kalmaz, ayrıca sıradan bir ülke olarak kalma şansını bile yitirebilir.

Bu vizyondan uzak olmanın bedeli bölgenin en yapay ve yabancı ülkelerinin arkasına takılarak varlık gösterme garabetine itilmek şeklinde ödenir. Aksi durum ise, Clinton''ın söylediği biçimde yeni dünya düzeninde, Türkiye''nin kendi misyonun terkedip aracı ülke olma konumuna inmeye götürür.

Tarihe bakılmadan geleceğe yürüyebilmek yine tarihi doğru yorumlamakla mümkündür. Clinton konuşmasında "gelecek yüzyılın büyük ölçüde Türkiye''nin kendisine biçeceği rolle belirleneceğini" söylerken bir zamanlar sahip olduğu misyonu yüklenmesini kasdetmediği apaçık belli. Bu geleceği belirleme misyonu aslında Ortadoğu''nun, Orta Asya''nın misyonu ve bu fiziki ve kültürel coğrafyanın 21. yüzyılın şekillenmesinde alacağı rolle doğrudan bağlantılıdır. Eğer Osmanlı hinterlandına dahil ülkeler ve onun bakiyesi unsurlar 21. yüzyılın şekillenmesinde jeoekonomik ve jeostratejik bir rol oynayacak bir öneme sahipseler Türkiye''nin burada kilit rol oynaması kaçınılmazdır. Eğer Türkiye Amerikan değerlerini ve stratejik çıkarlarını taşıma rolünü üstlenir, kendine özgü politikalar geliştirme peşinde koşmaya kalkmazsa bu oluşumda yerini alabilir denmek isteniyor. Osmanlı''nın varlığını sona erdiren Avrupalılar''ın başını çektiği dünya sisteminin sahiplerinin söylemekten kaçındıkları ideolojik role karşılık ABD daha açık dille ve daha genişletilmiş bir stratejik rol teklif ediyor. Ve bu rolü Yunanistan vizesine bağladığını da açıkça belirtiyor.

Bu rol Türkiye''ye ne kadar yakışmaktadır? Sorulması gereken soru budur. Osmanlı ilişkisini pek hazmetmeseler de pekçok kimsenin bu role şimdiden şapka çıkaracağını tahmin etmek zor değil. Bu rol, bazı hazır imkanlar sunuyor gibi görünse de bu ülkenin kendisi olmak iddiasını terkettiğinin, kendi başına bir varlık olamayacağının ilanından başka bir şey olmayacaktır. Türkiye''nin yapması gereken dünya siyasetinin getirdiği real politik ilişkiler ile uzun vadeli çıkarları arasında çelişkiyi ortadan kaldıracak stratejiler geliştirmesidir. Bu da Türkiye''nin medeniyet krizini aşmasıyla doğrudan bağlantılıdır.