İki Makedonya:Ben ve öteki

Geçtiğimiz hafta Makedonya''da bulunduğum için Türkiye''deki gelişmelerden bir süre uzak kaldım. Türkiye''den uzak kalmamın nedeni biraz da gittiğim yerin Türkiye''ye olan yakınlığı idi. Bu yakınlık coğrafi olduğu kadar hatta ondan daha çok kültürel bir yakınlıktı. Orada karşı karşıya geldiğim insan manzarası ile o kadar aşina idik ki neredeyse kendimi Anadolu''nun bir köşesinde hissetmeye başlamıştım bile. Oranın sorunlarıyla ilgilenmek biraz da Türkiye ile ilgilenmek gibi bir şeydi aslında.

Makedonya''daki Müslümanlar''ın durumunu görmek biraz da Türkiye''nin içinde bulunduğu kültürel çarpılmışlığın resmini ortaya koymak için hayli yarayışlı geldi. Wardar Ovası''nı çevreleyen irili ufaklı Türk ve Arnavutlar''ın yaşadığı köyleri, Kalkandelen, Gostivar gibi şehir merkezlerini gezerken orada kalan kültür mirasının daha doğrusu Osmanlı''nın bakiyesi Müslüman unsurların yabancılaşma karşısında takındıkları tavırlara bakarak Türkiye''de neyin eksik kaldığını ortaya çıkarmak daha kolay oluyor.

Makedonya''da yaşayan Müslümanlar''ın tabanda diğer Balkan ülkelerine göre çok daha kimliklerine bağlı hatta muhafazakar bir yapıya sahip oldukları ilk bakışta anlaşılıyor.

Bu açıdan bakıldığında Bosna ile bir karşılaştırma yapmak ilginç sonuçlara ulaştırabilir. Örneğin özellikle Boşnak Müslümanlar''ın elit kesimi İslami duyarlılık açısından, entelektüel birikim açısından çok daha ileri olduklarını söylemek aşırı bir iddia olmasa gerek. Boşnak Müslümanlar''ın elit kesimi ve entellektüelleri arasında İslami bilincin sağlam örgülerle örüldüğü verilen son sınavda ortaya çıktı.

Ancak Makedonya''da bulunan gerek Müslümanlar''ın çoğunluğunu oluşturan Arnavutlar, gerekse Türkler''in tabanda dini hayat ve dini kimliklerine tarihi birikimlerine sahip çıkma açısından beni şaşırtacak kadar sağlam durduklarını söyleyebilirim. Ne var ki, Müslümanlar arasında aynı duyarlılığı paylaşan entelektüel bir kesimin oluşmaması veya entelektüel geleneğin sürdürülememesi büyük kayıp olarak kendini gösteriyor. Taban diğer bölgelere göre çok daha muhafazakar bir tavır sergilerken genel olarak elit kesim ve entellektüellere aynı duyarlılığın yansımaması bölgenin kültürel çelişkisini oluşturuyor.

Üsküp gibi Osmanlı döneminin ve hatta son zamanlara kadar İslam kültürünün en canlı merkezlerinden birinde azınlık durumuna düşen Müslümanlar yeni konumları karşısında ilginç bir tavır sergilemiş. Bir yanda devraldığı kültürel kimliklerini kendi içlerine kapanarak korumaya çalışırken öteki olarak gördükleri dıştan gelen dayatmayı ve değişimi reddetme yolunu seçmişler.

Yani öteki olarak tanımladıkları yabancı kültürün çözücü olarak algıladıkları etkilerinden korunmanın yolunu bir yanda onu dışlarken diğer tarafta kendi içine kapanarak hatta bir tür içine kıvrılarak korunmaya çalışmışlar.

Kültürel kimliklerinin farkında olan toplumların normal şartlarda ortaya koyması gereken toplumsal ve bireysel düzeyde tavır ben ve öteki sorunun çözerek diğer kültürlerle ilişkiye geçmiştir.

Karşı kültürle ilişkiye geçen yerli kültürlerin sağlıklı bir ilişki biçimi geliştirebilmesi için ilkin kendi olanı tanımlaması gerekir.. Ancak yerli olanla, kendine ait olanla yabancı, dıştan olanı yani ötekini tanımlayarak ilişkiye geçerse sağlıklı bir kültürel kimlik oluşabilir..

Türkiye''deki temel sorun kültürel dönüşüm açısından yerli olanla yabancı olanın birbirine karıştırılmasıdır. Pek çok dayatma yerli bir görüntü verilerek sunulduğu için kültürel kimlik sorunu ortaya çıkmaktadır. Bu durum kimileri için modernleşme, çağdaşlaşma adına kolaylaştırıcı bir çözüm olarak alkışlansa bile, uzun vadede toplumsal bilincin ve onu ayakta tutacak kimlik oluşumunun temellerini dinamitleyeceği için çözülme kaçınılmazdır. Bu durumun adı, siyaset sosyolojisi açısından değişik türden kolonileştirmedir.

Türkiye''nin doğrudan kolonileşme deneyiminden geçmemiş olması bu noktada değer yargılarının karışmasına neden olmaktadır. Bu açıdan bakılınca Makedonya Müslümanları''nın içe kıvrık kalmanın zaaflarıyla birlikte kimlik tanımı ve kimliğin canlı tutulması ile yabancı olanı toptan dışlayıp ondan gelen her türlü değişime kapalı kaldıkları bir toplum manzarası sergiliyor olmaları Türkiye''nin modernleşme süreci açısından ilginç bir resim vermektedir.

Gelir gelmez, Anayasa tartışmalarına dalmış bir Türkiye manzarası karşısında yerli olanla evrensel olan arasında yatan fark ve bütünlük konusunda hafızamda yeni olan Makedonya izlenimleri ilginç ipuçları verebilir.