Kim, neden yardım eder?

Deprem, sel gibi büyük ölçekli tabii afetler genellikle felaketin meydana geldiği ülkelerin altından kalkamayacağı boyutlarda olur. Ve çoğu gelişmiş ülkeler dahil bu tür durumlarda gerek kendi kaynakları gerekse imkanların organizesi bakımından yetersiz kalır. Kısa sürede, geniş bir alanda karşı karşıya kalınan felaketten hem can kurtarmak, hem mal kaybını önlemek çok yönlü bir çalışmayı hazırlığı, ihtisaslaşmayı gerektirir. Bu gibi durumlar sadece felaketle sınırlı kalmaz afet sonrası ortaya çıkacak yeni durumlar için de tedbir almayı gerektirir.

Son deprem felaketinde olduğu gibi devletin çoğu durum karşısında zaman zaman yetersiz, hatta hazırlıksız olduğu ortaya çıktı. Örneğin Türkiye''de hemen her yıl birkaç bin kişinin hayatına mal olacak sıklıkta depremle iç içe yaşadığı halde deprem konusundaki hazırlıkların ne durumda olduğuna bir kez daha tanık olduk. Kurtarma konusunda deneyimli teknik ekiplerin yokluğu bir yana bu konuda yıllardır hiçbir gelişme olmadı; hep bela savmak türünden işi tuttuk. Bu gibi durumlarda uluslararası yardımlar devreye girer. Felaketin boyutlarına göre yardımlar çeşitlilik gösterir. Özellikle sivil toplum örgütlerinin önemli bir güç olduğu Batılı ülkelerde bu konuda da sivil inisiyatifler devreye girer. Yardım kampanyaları düzenlenir, bankalarda oluşturulan fonlarda halkın katkıları bir araya getirilir.

Ve özellikle bu sivil inisiyatife ait yardım kampanyaları diplomatik amaca yönelik olarak dikkatlice organize edilir. Örneğin Salman Rüşdi krizinin iyice dorukta olduğu dönemde İran''da meydana gelen büyük bir deprem felaketine İngiltere''deki kimi yardım kuruluşlarının büyük bir kampanya düzenlemeleri çoğu kimseyi şaşırtmıştı.

Devletler ise, ya doğrudan ya da dolaylı olarak kontrol altında tuttuğu kurumlar aracılığıyla sınır ötesi yardım kampanyalarını bizzat organize ederler. Bu yardımların pekçoğu sembolik düzeyde kalır. Sonuçta bir iyi niyet gösterisinden ibarettir. Büyük çaplı operasyonları düzenleyebilecek, felaketin sonucunu belirleyecek boyutta yardım yapabilecek ülke de zaten birkaç tanedir. Büyük ülkeler etkileri altında bulunan finans kurumları da dahil olmak üzere ekonomik yardım yapacak kurumlar devreye girer. Bu yardım listesi özellikle felaket günlerinde halka duyurularak boyutunu aşan bir amaca katkıda bulunmuş olur. Bir tür psikolojik yardım kampanyasıdır aslında.

Dünya Bankası gibi kuruluşların açtığı krediler, hibeler, borç ertelenmesi türünden finansal katkılarla ekonomisi iyice zora giren ülkenin yarasına ilaç olmaya çalışılır.

Ancak her şeyin hiç de göründüğü gibi masum olmadığını söylemeye gerek var mı? Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Almanya gibi büyük ülkelerin kamuoyunu yakından takip edenlerin hatırlayacağı gibi, bu yardım konusu zaman zaman ciddi olarak tartışılır. Tartışmaların temel noktasını da yardımların siyasi amaçlı olarak yönlendirilmiş olması oluşturur. Masum insani yardım amacıyla yapıldığı görüntüsü verilen bu katkıların miktarını ve seçilen ülkeleri dikkatlice inceleyenler, yardımların yönlendirilişindeki siyasal amacı hemen farkederler. Böylece insanî yardımlar uluslararası ilişkilerde bir çıkar unsuru olarak kullanılmaktadır çoğu kez.

Eğer felakete uğrayan bir üçüncü (dünya) ülkeye yardımda bulunacak gelişmiş ülkenin, söz gelimi açılacak bir ihalede iddiası varsa yapılacak yardımın mahiyeti değişmektedir. Uluslararası kurumları bile etkileyerek nufuzunu kullanmakta, kredi ve hibe gibi imkanlar belli amaca uygun olarak yönlendirilmektedir.. Bu gibi durumlara çok sık rastlandığı için yine Batı kamuoyunda kimi çevreler tarafından bir etik sorunu olarak gündeme getirilebilmektedir. İşin tuhafı bu tür tartışmaların yardımı almış sayılan üçüncü (dünya) ülkede değil de yardımı yapmış sayılan Batılı ülkede yapılıyor olmasıdır. Şükür ki bu türden tartışmalar oralarda yapılabiliyor.

Sorun sadece yardım yapıp yapmamakla sınırlı değil.. Denilebilir ki madem yardıma ihtiyacı var; kimden ne amaçla gelirse gelsin, sonuçta binlerce insanın hayatı söz konusu. Tam bu noktada, madalyonun bir de diğer yüzü var: Ya yardıma muhtaç ülke potansiyel olarak bir yatırım umudu vermiyorsa. Asıl etik sorun burda ortaya çıkmaktadır. Zaten kısıtlı imkanları belli yerlere yönlendirerek tüketenler bu gibi durumlarda ne ellerini cebe atmaya yanaşırlar ne de kimi imkanları harekete geçirmek gibi bir artı gayret gösterirler. Hatta bu konuda duyarlı olan kamuoylarında eleştiri almamak için medyada fazla gündeme bile getirilmez.

Bu türden durumlar savaş sonrası gelişmelerde yaşandığı için artık kanıksandığı halde felaketlere yapılan yardımlar konusundaki çıkar ilişkilerine kimsenin değinmemesini en azından ilginç sayıyorum. Bosna''da, Kosova''da, Kuzey Irak''ta savaşı durduranların hangi ihalelere el koyduğunu bilmeyen yok. Hatta sivil yardım kurumlarının bile dini ve ideolojik yatırım olarak bu bölgeleri nasıl değerlendirdiğini de tekrardan hatırlatmaya luzum görmüyorum. Kimileri için fazla komplocu geleceğini bildiğim bu değerlendirmeleri test etmek için birkaç olay karşısında kimin nereye ne kadar yardım gönderdiğinin gazete haberlerinden olsun izlenmesini salık veririm.