Sivil toplum var mı?

Avrupa Birliği''nin finanse ettiği Türkiye''deki sivil toplum kuruluşlarına yönelik geniş bir araştırma çalışması yapılıyor. Bir yılı aşkın bir süredir devam eden bir proje çerçevesinde farklı toplumsal yapılar siyasal talep ve sivil toplum ilişkisi açısından ele alınıyor.. AB adına Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü ile Alman Orient Institut''nün ortak yürüttüğü çalışma yerli ve çoğunluğu yabancı araştırmacılar tarafından gerçekleştiriliyor.

Bu çerçevede hafta sonu, yapılan çalışmaların değerlendirildiği toplu bir çalışma yapıldı. Hem araştırmacıların disiplin anlamında farklı sosyal bilim çevrelerinden gelmiş olmaları, hem de Türkiye''den katılan tartışmacıların çok farklı çevrelerden gelmiş olmaları varılacak sonuçlar açısından bir çeşitlilik ve zenginlik içeriyor olmakla beraber kimi yerde karşı karşıya gelen, çatışan tezlerin, yaklaşım farklılıkları şeklinde ortaya çıktığını kendi adıma gözlemledim. Ama projeyi yönlendirenleri, özellikle Stefan Yerakimos ve Günter Seuferi''in yönlendirmeleri bu sorunu aşmaya yetecek mi bilmiyorum.. Fransız sosyal bilim anlayışıyla Alman sosyal bilim anlayışının Türkiye özelinde böylesine kapsamlı çalışmada buluşmasından ilginç bir sentez çıkacağını zannediyorum. Şu ana kadar yürütülen altı ve yeni başlayan üç proje arasında iki de Türk araştırmacının bulunması üçlü bir sentezi ortaya çıkaracak.

Türkiye''deki Müslüman kadınların başörtüsü sorunundan, Aleviler''in siyasal talepleri ve CHP ilişkisine, meslek kuruluşlarından Türkiye''de merkez sağ partilere ve Fazilet Partisi''nin demokrasi söylemine kadar geniş bir alanda yapılan araştırmalar tartışılırken özellikle, bu konuların sivil toplum talepleri ve kuruluşlarıyla ilişkisinde yoğunlaşıldı. Ancak sivil toplum tanımı, işlevi ve siyaset ilişkisi ele alınırken zaman zaman "ortak dil" bulma konusunda bir sıkıntının var olduğu gözden kaçmadı. Ve ilginç biçimde, ele alınan tüm sivil toplum oluşumları ve sivil toplum taleplerine hangi açıdan yaklaşırsanız yaklaşın karşınıza hep "devlet"in çıktığını görüyorsunuz. Hem devletle zıtlaşmayan hem de muhalif talepleri seslendiren sivil toplum oluşumlarının en azından zihinsel olarak ya da doğrudan ilişki biçiminde devletten kopamadıkları, en "sivil" oluşum ve taleplerin bile arkasında bir şekilde devlet olgusunun bulunduğu satır aralarında görünüyordu.

Bir kere her şeyi belirleyen, iyiliğin ve kötülüğün sorumlusu veya bahşedicisi devletti.

Konu siyaset olunca elbette devlet bir şekilde devreye girecekti. Ancak, devletin bu kadar belirleyici olduğu, hatta kutsandığı bir toplumda sivil toplum anlayışının da bir şekilde devlete göre biçimleneceği de muhakkak. Bir adım daha atarsak sivil toplum kuruluşu olarak ortaya sürülen çoğu oluşumun devlet tarafından kurulduğunu, yönlendirildiği ortaya çıkıyor. Bu durum üstü örtük biçimde değil, daha tanımlama düzeyinde, sivil toplumdan ne anlaşılması gerektiği hususunda bile hemen kendini ele veriyor.

Bu durum Türkiye''de neden sivil toplum anlayışının gelişmediğinin de tersinden açıklamasıydı. Çünkü İsmet Özel''in de toplantı sırasında konuşmamızda belirttiği gibi, "Türkiye''de sivil toplum kuruluşları resmi söylemin taşıyıcısı olmuşlardır" çoğu kez. Muhalif görünenlerin ise ya belirleyici olma istidatları olmamıştır ya da onlara karşı sesi daha gür çıkacak alternatif yarı-resmi "sivil" oluşumlar hemen devreye sokularak "işlevini" yerine getirmesi sağlanmıştır. Buna en iyi örnek de bazılarının üyesi milyonlara varan ve yönetimi hiç değişmeden belli çevrelerin elinde tuttuğu meslek kuruluşları, anlı şanlı sendikalar, işadamları dernekleri, odalar ve hatta insan hakları konusunda faaliyet gösteren kimi yapılanmalardır. Devasa gövdelerine rağmen işlevi, tabanın taleplerini taşımaktan çok siyasetin taleplerini kimi zaman dayatmalarını tabana karşı dillendirmek olmuştur. Fazla uzaklara gitmeden bile bu söylediklerimize örnek bulmakta zorlanmayız. "Beşli sivil inisiyatif" deneyiminin ne kadar sivil, ne kadar resmi mahiyet taşıdığını hepimiz iyi biliyoruz.

Bunlara bakıp Türkiye''de hiç sivil taleplerin ve sosyolojik anlamda toplumsal taleplerin olmadığı iddia edilemez. Ancak, sorun, sivil toplum kuruluşlarının kapasitelerinden çok, en azından sosyolojik anlamda yükselen/var olan toplumsal talepleri taşımaya niyetli olup olmadıklarıdır. Her ne kadar toplantıda fazla gündeme getirilmese de, sözkonusu oluşumlar sivil inisiyatiften çok devlet taleplerini gözönüne alan girişimler olarak ortaya çıkıyorsa orada sorun var demektir.

Her toplumu "dışardan" okuma gayretlerinin kendi içinde pekçok açmazları da barındırdığı muhakkak. Hele hele birbirinden farklı iki siyasal ve sosyal deneyim temsilcilerinin bir başka üçüncü alanı tanımak için interdisipliner bir çalışma yürütmeleri işi daha da zorlaşacaktır. Fakat burada asıl sorun Türk toplumunu Batılı kavram ve kurumlarla tanımlamaya, test etmeye çalışırken "yerli"lerin düştüğü durum olsa gerek. Örneğin, sivil topluma tarihsel bir geçmiş arama gayretleriyle, hem sivil toplumu hem de tarihî tanımlanmada varolan sorunlar nedeniyle çarpıtma noktasında sonuçlar çıkabiliyor. Devletle çok resmi ilişkileri bulunan tekkelerin sivil toplum aygıtları olarak gösterilmesi buna bir örnek olabilir. Aleviler''in mezhep mi tarikat mı oldukları yönündeki teolojik tartışmalardan, TÜSİAD''ın devletle ilişkisine kadar bir yığın tanım karmaşası yaşanırken Batılılar bu dıştan okuma deneyiminden nasıl bir sonuç bekliyorlar diye bir soru sorulacak olsa, belki de, sosyal yapıdan çok zihinsel yapının ne kadar kendi standartlarına uyup uymadığını keşfetme gayreti olduğu, buna uygun cevaplardan biri olabilir?