Türk evi var mı?

Geleneksel olarak Türk evi ekolojik ve ekonomik faktörleri göz önünde tutar. Mostar''da Osmanlılar döneminde inşa edilmiş en son evi, Musli Begoviç evini ziyaret ederken Amir Pasiç''in söyledikleri bire bir anlam kazanıyor. Osmanlı yönetimi son bulsa da aynı kültürün uzantısı evlerin bugün de yapılıyor olması, otantik özellikleri bu denli koruyor olması en azından ilginç geliyor. Belki de hayret uyandırıyor demek daha anlamlı olurdu bizim durumumuzu açıklamak bakımından. Amir Bey büyük bir heyecanla Türk evinin özelliklerini anlatıyor. Üç tarafı divanla çevrilmiş ahşap döşemeli odanını dinlendirici atmosferinde. Aslında basit temele dayanır. Hemen hemen hepsi giriş ve bir kattan oluşur. Önde avlusu arkada bahçesi bulunur. Bu merkezin etrafında hayat denilen yarım alan. Ev ihtiyaca göre ilave odalarla büyütülür. Zenginliğini ayıran temel unsur dekoratif malzemede kendini gösterir. Dışardan içeriye gelen güneş adeta doğal bir serinleticiden geçip serinletiyor ve bir dinginlik hissi veriyor. Işık odayı ne loş bırakacak ne de doğrudan güneşi ensemizde hissedecek şekilde geliyor. "Her ev ekonomik ve ekolojik olarak uyum içindeydi. Güneşe karşı duruşu, çevreyle uyumu, komşuluk ilişkileri ve mahremiyet gözetilirdi."

Üst üste evler birbirine katlanmış. Malzemeden çalındığı için mi yoksa tabiattan çalındığı için mi evlerin bu hale geldiğinin cevabını arıyorum hüzün içinde. Kimi binalarda hiçbir şey yokken hemen yanıbaşındaki yerle bir olmuş. Yan yatmış, katlar birbirine geçmiş, çatlamış, evler. Sorumun cevabı bu binada yatıyordu galiba. Apartman mühendislik açısından eksiksiz ama yıkılmış. Komple temel üzerine katlar çıkılmış. Temel çok sağlam ve zemin olduğu gibi betonarme. Kirişler sapasağlam, duvarlarda çatlak bile yok. Ama bina bir maket gibi tamamen devrilmiş, bozulmadan. Temelin atıldığı toprakta olması gereken zemin tabanı olduğu gibi üste çıkmış. İlk bakışta binanın komple zemininin binanın tavanı zannediyorum. Sarsıntının şiddetinden zemin dışarı fırlamış ve bina tersyüz olmuş. Binayı yapanlar mühendislik hesaplarına uyarak sağlam bir bina çıkmışlar ancak ekolojik ve jeolojik dengeyi yok saymışlar. Bölgenin jeolojik dengesi çok katlı binaların yükselmesine elvermiyordu. Yıkılan binalar, aslında neleri unuttuğumuzu, taşı ve betonu bile kendi doğasına yabancılaştırdığımızın resmi. Bir tür allination.

1640''lı yıllarda yapılan iki avlulu, üç bahçeli, haremlik ve selamlık esasına göre yapılmış Svizirna evi gerçekte bir Türk evi diyebileceğimiz bir tarzın olup olmadığının cevabını veriyor. Türk evi tanımını bugün algılanan anlamda etnik bir tanıma indirgediğiniz takdirde bunun bir karşılığı yok. Ama bugün bile herhangi bir Balkan Müslümanı''nın "Ben de Türk''üm, elhamdülillah" dediği anlamda bir Türklük kendi ev anlayışını da geliştirmişti aslında. Gözlerden ırak bir köşede unutulan Göynük eviyle Saraybosna''nın merkezindeki Svizirna evinin, Mostar''daki Musli Begoviç evinin arasındaki benzerlikleri hayret sınırlarımı zorluyor... Yapı malzemelerindeki lokal unsurların bu kadar bolca kullanılmasına izin veren mimari anlayışa karşılık evlerin temel özelliklerindeki benzerlik, Müslüman hayat tarzının ne denli geniş bir alanda yaygınlık kazandığını, tutarlı bir bütünlüğü koruduğunu gösteriyor. Yerel kültürleri de içselleştirirken otantik özelliğin bozmayan, tabiatla iç içe, tabiatla birlikte, kültürel coğrafyanın tüm zenginliklerini barındıran evler. Mostar''daki Musli Begoviç evinde yaşayanların eve tüm modern konforu taşımalarına rağmen evin otantik özelliklerini kaybetmemiş olmasını neden sonra farkedecektim. İlk bakışta farkedilmeyen teknolojik aksesuar Türk evinin adapte edilebilir özelliğinin yansımasından başka bir şey değildi. Televizyonu ya da klimayı ahşap bir dolabın içine koyunca sırıtmıyor. Açtığınız bir dolap kapağının içinden lavaboyla karşılaşacağınızı hiç beklemiyorsunuz. Svizirna evinin penceresinden sokağa doğru bakarken karşıdaki evin içini, avlusunu görmeden ta uzaktaki minareye, çarşıya, karşı dağlara nasıl uzanabildiğimi düşünüyorum. Işık, mahremiyet, ekolojik ve ekonomik denge: Türk evi.