Üsküp-Ankara/Üsküp-Saraybosna

Juan Enruques''in Too Many Flags başlığını taşıyan yazısı ilginç; rakamlar dünyada en zor değiştiğini sandığımız sınırların aslında ne kadar hızlı değiştiğini gösteriyor. Hele hele bu yüzyılın ikinci yarısından sonra...

Şu anda Birleşmiş Milletler''e üye 185 ülke var (yakında bu sayı 187''ye çıkacakmış). 1950''den 1990 arasında ortalama her yıl 2.2 adet devlet ortaya çıkmış. Bu inanılmaz görünen rakam 1990''dan sonra daha da artıyor. 1990 ile 98 arasında bağımsızlığını kazanan ülkelerin yıllık ortalaması 3.1 olarak tesbit edilmiş. Bu rakamı 1900 ile 1950 dönemini kapsayan 1.2 yıllık ortalamayla kıyaslandığında parçalanma ya da özgürlükler çağının ulaştığı hız ortaya çıkıyor.

Balkanlar''ın bu en büyük hamamını gezerken yapının muhteşem mimarisi ve göğe açılan büyük kubbeleri bir mabed hissini uyandırıyor. Gerçekten bir mabedini metafizik havasını teneffüs edebiliyorsunuz kubbelerin, kemerlerin altında gezinirken.

Davud Paşa Hamamı 50 yıldır galeri olarak kullanılıyor. Galerinin idarecisiyle tanıştığımda ismi hemen ilgimi çekiyor: Henka Karapaşavoska. İsminin anlamını bilip bilmediğini sorduğumda elbette diyerek, İngilizcesini söylüyor. Fiziğiyle tipik bir Makedon görünümü veren Henka''ya soyunun belki de Türk olduğunu söylediğimde hiç de yadırgamadan "kimbilir" diyor. Ama kendisinin Hıristiyan bir Makedon olduğunun altını çiziyor.

Amerika''da eğitim görmüş, Amerikan deneyiminden dolayı kendini daha liberal olarak tanımlıyor. Ülkedeki etnik dengenin pamuk ipliğine bağlı olmasından kaygı duyuyor. Her etnik grubun bir tür otonom yapı peşinde olmasının ülkenin bütünlüğünü tehlikeye attığını, devleti elinde tutan hakim grubu tahrik ettiğini belirtiyor: "Balkanlarda her an yeni bir Miloseviç çıkabilir..." Bu Milosoviç korkusunun her şeyden önce kendi ülkesi için geçerli olduğunu anlamak zor değil.

"Her şeyden önce burası Makedonya. Halkın çoğunluğu Makedon. Resmi dilinin ve eğitim dilinin Makedonca olmasından doğal ne olabilir? Ama başta Arnavutlar olmak üzere her etnik grup kendi dilinde eğitim hakkı ve ayrıcalık istemeye kalkarsa bu ülke nasıl yönetilir? Burasını Amerika gibi düşünmek çok zor." Sık sık görüştüğü Türk makamlarının bu konuda aynı düşünceleri paylaştıklarını görmekten çok memnun olduğunu belirtiyor Karapaşavoska.

Resmi olarak her ne kadar Tetova denilse de bu şehirde yaşayanlar için ismi hala Kalkandelen. Burada ilk defa Arnavutça eğitim yapan bir üniversite açılmak üzere. Konuştuğum Müslüman Arnavutlar bu olayın Osmanlı''nın çekilmesinden sonra buradaki Arnavutlar açısından en önemli tarihi olaylardan biri olduğu inancındalar. Osmanlı''dan bu yana ilk defa Arnavutça eğitim yapan bir üniversite açılıyor bölgede. Hükümete ilk defa beş bakanla koalisyon ortağı olan Arnavut Milliyetçi Partisi koalisyon protokolü arasına bu üniversitenin açılması şartını koymuş. Resmen henüz açılmasa da de facto olarak artık bu yola girildiğine inanılıyor.

Makedon anayasasına göre ülkede yaşayan etnik gruplardan birinin sayısı nüfusun yüzde 24''üne ulaşırsa anayasal eşitlik elde ediyor. Kalkandelen, Gostivar, Üsküp gibi Müslümanlar''ın yoğun olduğu bölgelerde halktan kiminle konuşsanız en mütevazi olanı Müslümanlar''ın nüfusun yarısını oluşturduğunu söylüyor. Bunun büyük kısmını da Arnavutlar oluşturuyor. Ancak daha gerçekçi rakamlar 2 milyon 200 bin civarında olan Makedonya nüfusu içinde toplam Müslüman nüfusun bir milyonu bulduğu yönünde. Arnavutlar''ın çoğuna göre Makedonlar, ellerinde tuttukları gücü kaybetmemek uğruna resmi istatistiklerde Arnavut nüfusunu yüzde 24''ün altında göstermek için ellerinden gelen her şeyi yapıyorlar.

Tanınmış bir Türk gazeteci olan Avni Engüllü ise Makedon devletinin etnik gruplar arası eşitlik esasına dayanmasına rağmen Makedonlar''ın egemen olduğu bir yapının ortaya çıktığını söylerken Arnavutlar''a da sitem ediyordu.

Salih Murat genç ve dinamik bir hukukçu. Eski Yugoslavya''da Belgrad Üniversitesi''nde uluslararası hukuk mezunu olan ilk Türk''ün kendisi olduğunu belirtiyor kıvanç duyarak.

Demokratik Eylem Partisi''nin (SDA) genel başkan yardımcılığı görevini yürütüyor. Yani Bosna''daki Aliya İzzetbegoviç''in başkanı olduğu partiyle aynı ismi ve amaçları taşıyor. Yugoslavya daha dağılmaya başlamadan tüm ülke genelinde olduğu gibi burada da SDA çalışmalara başlamış. Makedonya''da ilk kurulan parti biziz, diyor Salih Murat. Ancak ülkede din ayrımcılığı yaptıkları iddiasıyla devlet partinin faaliyetlerini yasaklamış. Daha sonra faaliyetlerine yeniden izin verilmiş.

Milliyetçiliğin alabildiğine dolu dizgin gittiği bu coğrafyada birleştirici bir misyon yüklenmişler. Partinin çekirdek kadrosunu Arnavutlar''dan Türkler''e kadar farklı etnik gruplara mensup entelektüel, kalburüstü sayılabilecek Müslümanlar oluşturuyor.

Ancak hem devlet politikası olarak milliyetçiliğin/etnik farklılığın etnik kimliklerin tanınması adı altında iyice tahrik edildiği, hem de Müslüman halkın liderlerinin milliyetçiliği öne çıkarmaları nedeniyle, şimdilik fazla popüler olamamışlar. Bosna''daki başarıyı Makedonya''da gösterememiş SDA. Bu duruma Saraybosna-Üsküp bağlantısının kopması da önemli rol oynamış. Ama bir yanda devletin milliyetçiliği teşvik eden, inanç bağlamında bir hareketi bastırma politikası, diğer yanda Müslüman grupları temsil eden kadroların takip ettiği milliyetçi çizgi, birleştirici bir siyasal akımın canlanmasına imkan vermemiş. Ankara Üsküp hattı ile Saraybosna-Üsküp hattının farkı.