Anlaşmaya rağmen yaptırım arayışı anlamsız

Türkiye ve Brezilya''nın girişimleriyle İran''ın imzaladığı uranyum takas anlaşmasında Tahran, nükleer programını tamamen durdurmuş olduğunu açıklamış olsaydı ABD''nin tavrında bir değişiklik olur muydu? Washington''da, Obama yönetiminden yükselen seslere bakacak olursanız “evet” yerine “hayır” demek çok daha akıllıca olur.

Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, sonradan İran''a ağır silahların satışını yasaklayan, uzun menzilli füze denemelerine sınırlama getiren ve İran''a nükleer malzeme taşıdığından şüphe edilen gemilere seyir halinde ya da limanda demirliyken aranmasını öngören, böylece İran''ı dış ülkelerde uranyumu zenginleştirme ve balistik füze yapmaktan alıkoymayı hedefleyen yaptırım taslağını BM Güvenlik Konseyi''ne göndereceklerini açıklarken, anlaşmanın ne ABD ne de partnerleri tarafından kabul edilebilir olmadığını söyledi Senato Dış İlişkiler Komisyonu''nda.

Brezilya Devlet Başkanı Lula da Silva daha Tahran yolundayken ziyaret için Washington''dan her ne kadar “İran için bu son şans” açıklamaları çıktıysa da, Bakan Clinton''ın yaptığı açıklamada İran''ın nükleer programını durdurmanın en iyi yolunun BM Güvenlik Konseyi''nden çıkacak “dişli yaptırımlar” olduğunu söylemesi, Washington''ın bu konuda kararını verdiğini gösteriyordu aslında.

Clinton''a göre Tahran''ın “deklarasyon üzerinde mutabık kalması tesadüf değil” ve amacı baskıdan kurtulmak. Clinton''ın, Türkiye ve Brezilya''yı yaralamamak için gayretlerinde “samimi bulduklarını” söylemesi, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu''nun “Hala yaptırım gibi olumsuz bir gündem olacaksa neden uğraştırıldık?” şeklinde sormasının önüne geçmeye yetmedi. Ancak bu soruyu soran tek kişi Bakan Davutoğlu değil. Tahran''da üçlü mutabakatın imzalandığı günden beri hem Dışişleri Bakanlığı hem de Beyaz Saray sözcüleri gazetecilerin neden atılan adımdan biraz olsun memnuniyet duyulmadığı, Türkiye ve Brezilya''nın çabasının desteklenmediği, metnin en azından Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı''na gitmesinin beklenmediği, üstüne üstlük diplomatik bir başarının gösterildiği bir sırada İran''ın tepkisine neden olacak ve süreci büyük bir ihtimalle baltalayacak olan yaptırım taslağının BM Güvenlik Konseyi üyelerine gönderildiği şeklindeki listeye eklenebilecek daha onlarca sorudan bunalmış durumda.

Hep bir ağızdan verilen cevap; İran''ın uranyumu yüzde 20 düzeyinde zenginleştirme çabalarını sürdüreceğini açıklaması, UAEA ile işbirliği yapmaması ve P5+1 (Güvenlik Konseyi''nin 5 daimi üyesi ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa ile Almanya) müzakere etmemesi. İyi de, mutabakat metnin kendisi UAEA ile zorunlu işbirliğini görüyor ve metinde İran P5+1 ile görüşme arzusu içinde olduğunu belirtiyor.

Yukarıdaki onlarca benzer soru arasında Crowley''nin dün “Türkiye ve Brezilya önceden böyle bir mutabakatın kabul edilmeyeceğini biliyordu ise neden bunu ilan etti?”sorusuna verdiği cevap Washington''ın olup biten her şeye gözünü kapadığı kulağını tıkadığını ibret verici bir şekilde ortaya koyuyordu: “Türkiye ve Brezilya''nın anlamlı diplomatik çabası sonunda Tahran''dan ne geldiğine bakalım, kimsenin İran''ın gerçekten takip edip etmeyeceğini bilmediği bir kağıt parçası. İran''ın UAEA''na bir haftada cevap vereceğini söyleyen bir kağıt parçası. Tamam, bakalım cevabın niteliği ne olacak. O, İran''ın P5+1 ile bağlantıya geçmek istediğini söylüyor. Eğer İran bunu yapmak istiyorsa Catherine Ashton''ın (Avrupa Komisyonu Birinci Başkan Yardımcısı) telefon numarasını biliyor. Telefonu kapıp hadi konuşalım diyebilir. (...) 1 Ekim''den beri bunu ayladır İran ile her zaman bağlanmayı istediğimizi söyledik. (...)”

İlk başta bu sözler, Tahran''ın ABD başta olmak üzere birçok ülke başkentinde sebep olduğu bıkkınlığın normal yansıması olarak okunabilir. Ancak tam öyle değil. 1 Ekim 2009''da ABD''nin başını çektiği İran''a uranyum takas teklifinin başarısızlıkla sonuçlanmasının tek suçlusu İran değil, ortada bir güvensizlik varsa –ki Tahran''ın mutabakat metnini imzalamasına rağmen BMGK''ya yaptırım taslağının gönderilmesi taraflar arasında güvensizliğin ne kadar derin olduğunu bir kez daha gösterdi- bunun sebebi sadece Tahran değil aynı zamanda yeni yaptırımlarda ısrar eden diğer ülke başkentleri.

Nükleer programı konusunda (uluslararası toplum ifadesini neredeyse kendileriyle özdeşleştirdikleri için paranteze alalım) ABD, İngiltere, Fransa ile Almanya''nın kaygılarını giderme yükümlülüğü öncelikle “İran''ın omuzlarında.” Kaygıların temel iki argümanı var:

Birincisi, Nükleer Silahların Yayılması Anlaşması''na (NPT) taraf olan İran''ın, anlaşma imzalandıktan sonra uranyumu yüzde 20 zenginleştirme faaliyetlerini sürdürecek olacağını açıklaması. NPT''ye imza koyan İran''ın bu yaklaşımı Washington tarafından BM Güvenlik Konseyi kararlarını direk ihlal olarak görülüyor. İkincisi, NPT''ye üye ülkelerin UAEA''na karşı olan yükümlülükleri konusunda İran''ın uluslararası gözlemcilerin denetimini kabul etmemesi.

Ancak bu makul gerekçeler bile anlaşma sonrasında Washington yönetiminin gösterdiği tavrı haklı çıkarmadığı gibi 8 ay önce bulunduğu noktadan geri bir noktaya gitmesine neden oldu. 8 ay önce aynı içerikteki anlaşmaya güçlü bir şekilde destek veren Washington yönetimi, hafta başında imzalanan mutabakat sonrası bunu yok saydı.

Anlaşma ilgili gelişmelerin verildiği The New York Times gazetesinin haberinde ABD Başkanı Barack Obama can sıkıcı iki seçenekle karşı karşıya bulunduğunu belirtiyordu: Anlaşmayı kabul etmezse -ki etmedi- 8 ay önce yaptığı benzer bir teklife bugün hayır demiş olacak; kabul etse, İran''ın nükleer programının nükleer silah edinme amaçlı olduğuna dair şüpheleri bir yıllığına ertelemiş olacak.

Çözümsüzlüğe çözüm üretecek bir formül yok mu peki?

Var, İran''ın P5+1''e onların da İran''a güvenleri yok. 8 ay önce onların yapamadığını BM Güvenlik Konseyi''nin iki geçici üyesi olan Türkiye ve Brezilya başardı. Bugüne kadar diplomasi kanallarını açık tutan Obama yönetimi çözüm konusunda gerçekten samimi ise Türkiye ve Brezilya''nın sağladığı diplomatik başarıya sahip çıkar, buna sahip çıkma şansı hala var. Brezilya ve Türkiye P5+1 sürecine dahil olma yönünde arzusu var. Obama yönetimi, sorunu çözmek için İran''ın yanı sıra birçok ülkenin güvenini kazanmış Türkiye ve Brezilya''yı sürece dahil etmeyi neden düşünmesin?

Yapılanlara “saygı duymak” ve “samimi bulmak” ayrı “desteklemek” ayrı bir şey.

ABD yöneticileri uluslararası toplumu sadece P5+1 olarak görmeye devam ederlerse İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad''ın NPT toplantıları için geldiği New York''ta ısrarlı altını çizdiği ''Güvenlik Konseyi kararlarını ABD ve müttefikleri diğer ülkeler için sadece baskı aracı olarak görüyor'' tezini güçlendirmekten öteye bir iş yapmış olmazlar.

Nükleer programına ilişkin kaygıları giderme görevi bir kez daha altını çizelim öncelikle İran''a düşüyor. Ancak bu yükümlülük İran''a düştüğü kadar, Prag''da yaptığı konuşmada nükleer silahsız bir dünya isteyen ve sivil amaçlı olmak kaydıyla nükleer enerjiden her ülkenin yararlanma hakkı olduğunu söyleyen ABD Başkanı Obama''ya da düşüyor.