Osmanlı Devleti"ni anlamak kendimizi anlamaktır

Osmanlı Devleti''nin 700. Kuruluş Yılı kutlamaları çerçevesinde pekçok kuruluşun çeşitli etkinlikte bulunması ve genellikle bu etkinliklerin yayımlanması zengin bir literatürün meydana gelmesine imkan verdi. Bir yandan bazı devlet kurumları, diğer yandan sivil şahıs ve kuruluşların bu çerçevedeki faaliyetleri, uzun zamandır boşluğu duyulan bir eksikliği gidermede büyük katkı sağladılar.

Geçen yılda yoğunlaşmış olan bu türden faaliyetlerin yayınları yeni yeni piyasa çıktıkça çabaların önemi ve sağladıkları katkı daha da netleşmektedir.

Üzücü olan devletin programladığı ve fakat bir türlü gerçekleştiremediği uluslararası nitelikteki zirvedir. Geçen yıl yaşanan elim deprem dolayısıyla bu yılın Nisan ayına ertelenmiş olan bu zirve, nedense yeniden bilinmeyen bir tarihe ertelenerek unutulmaya terkedildi.

Osmanlı Devleti''nin ulaştığı siyasi sınırlar dahilinde bugün onlarca devlet var. Bu ülkelerde Osmanlılar''dan kalan yüzlerce eser, hatıra ve Osmanlı medeniyetini yansıtan işaretler var. Ne bunlardan fazla bir bilgimiz var, ne de bu devletlerle ciddi bir ilişki ağımız mevcut. Bu devletlerin en üst düzeyde liderlerin katılımıyla gerçekleşecek böyle bir uluslararası zirve toplantısı Osmanlı medeniyetinin yeniden anlaşılması, kritik edilmesi ve ilişkilerin tesisi için önemli bir başlangıç olabilirdi. Hatta bu zirvede Osmanlı medeniyetinin ortaya çıkarılması konusunda bazı kararların alınması ve bu kararlarla ciddi bir Osmanlı araştırmaları disiplininin hayata geçirilmesi mümkün olabilirdi. Ama maalesef büyük bir fırsat değerlendirilememiştir!

Devlet kurumlarının Osmanlılar''la ilgili faaliyetlerde son derece sınırlı ve nispeten yüzeysel bir çaba içerisinde olunduğu şeklinde bir görüntü vermeleri, hâlâ Osmanlı sendromunun devam ettiğinin işareti değil mi? Cumhuriyet döneminde ciddi bir Osmanlı sendromu yaşanmış ve cumhuriyetin taban bulması için bilinçli şekilde Osmanlı dönemi karalanmış, unutturulmak istenmiş, anlamsız şekilde tanıtılmıştır. Aradan bu kadar yıl geçtikten sonra bile bu yöntemin devam ettiğini görmek elbette ki üzücüdür. Ama bir konuda bir öntem ve anlayış yerleştikten sonra onu belli bir zaman sonra terketmek kolay değil ki! O tavır bir "kaziye-i muhkeme" gibi benimsenmiş, kabul edilmiş ve pekçok şey onun üzerinde bina edilmiştir.

Bu faaliyetler arasında dikkatimi çeken bir diğer nokta ise genelde Osmanlılar konusunda duygusal, övgüye dayalı, yüceltmeyi amaçlayan, idealleştirme gayretini taşıyan çabaların gösterilmiş olmasıdır. Hâlâ Osmanlı Devleti konusunda eleştirel, kritik edici, anlamaya ve açıklamaya yönelik bir çabanın oldukça sınırlı olması ciddi bir eksikliktir.

Geçen hafta içinde katıldığım iki ayrı toplantıda bunu gözlemem benim için açıklayıcı oldu. Yıllar önce Osmanlı Devleti''nde siyaset ve din ilişkileri üzerine yazdığım tez yayımlandığında bazı kişilerin "Osmanlı''- yı eleştirmişsin!" şeklindeki eleştirilerine muhatap olmuştum. Tezdeki anlamaya ve açıklamaya yönelik eleştirel tavrım bazı kişilerce tenkit konusu olmuştu ve "Osmanlı''nın kötülenmesi" şeklinde değerlendirilmişti. Oysa ki benim yapmak istediğim Osmanlıyı eleştirmek, kötülemek, karalamak değildi. Ben bugünden geriye Osmanlılar''daki siyasal süreçleri anlamak ve açıklamak istiyordum ve bu çerçevede bazı olayları ve ilişkileri tenkide tabi tutuyordum. Başka türlü bir bilimsel çaba içerisinde zaten olunamazdı.

Sözünü ettiğim toplantılarda Osmanlılar''daki bazı süreçlere ve ilişkilere eleştirel bakan, yanlışları tenkit konusu yapan, "Bunlar da var, bunları da unutmayalım" diyenlere dinleyiciler arasından nasıl tahammülsüz bakıldığını görmek üzücüdür. Hâlâ Osmanlı''yı duygularımızdan arınarak anlama çabası içinde değiliz demek ki!

Oysa ki Osmanlılar''ı anlamak, Osmanlılar''daki siyasal, sosyal, kültürel, medeniyet süreçlerini bilmek aslında kendimizi bilmek ve anlamaktan öte bir şey değildir.

Farklılıklar üzerinde kurulmuş bir medeniyeti, teklikler üzerinde inşa edilmek istenen bir toplum zaviyesinden görmek elbette ki zor. Ama çoğulcu demokrasiyi kurma çabaları içerisinde olduğumuz ve toplumda mevcut farklılıkların kendilerini ifade için yeni kanalların açıldığı bu yeni dönemde Osmanlılar ne kadar da bizim için örnek bir model oluşturabilirler! Keşke Osmanlılar''a bir de bu ihtiyacımız açısından bakabilsek!

Unutmayalım ki Osmanlılar''ı anlamak sadece tarihe mal olmuşu bir medeniyeti anlamak değil kendimizi anlamaktır. Anlamanın ötesinde güncel problemlere çözüm aranırken elimizdeki hazineyi farketmek ve oradan istimdat etmekten farklı değildir.