“Türkiye muhafazakarlaşıyor mu?”

Bugünlerde bazı kesimlerde “Türkiye muhafazakarlaşıyor mu?” sorusu tartışılıyor. Ancak sorunun tartışılma biçimi bir toplumsal gerçekliği anlamaktan ziyade mahkum etmeye yönelik olduğu görülüyor.

Modern dönemdeki gelişmelerin en bariz vasfı pozitivist/materyalist felsefi bakışın bu döneme damgasını vurmuş olmasıdır. Bu dönemde ortaya çıkmış insanlığın gelişimini açıklamaya yönelmiş büyük boy teorilerin tümü insanlığın gelişimini düz bir çizgi olarak görüyor ve Batı dünyasının bulunduğu yeri varılacak en son nokta olarak değerlendiriyordu. Batı dışı toplumların da eninde sonunda Batının ulaştığı yere gelmeleri için “modernleşme” sürecine girmeleri, onların izledikleri yolu takip etmeleri gerektiği savunuluyordu. Söz konusu büyük boy açıklamalar insanlığın pozitivizm/materyalizm yönünde ilerlerken metafizik ve geleneksel yapıların modernleşme sürecinde tasfiyeye uğrayacaklarını ve tarihte kalacaklarını savunuyorlardı.

Bu yaklaşım içerisinde varılması gereken yer belliydi ve buraya varabilmek için izlenecek yöntemler konusunda fazla bir alternatifler de yoktu; ya toplum kendi dinamizmi içerisinde evrilerek nispeten uzun bir süreçte buraya varacak, yahut da devrimci bir kadronun dışarıdan müdahalesiyle hedefe varılacaktı! Türkiye''nin özellikle son bir asırlık düşünce ve siyasi tarihi bu yöntemlerin tartışılması ve uygulanmasına sahne olmuştur. Genel olarak demokratik yöntemi ve değerleri benimseyenlerin evrimci çizgide, buna karşılık bir an önce hedefe varmayı isteyenlerinse devrimci çizgide toplandıklarını söylemek mümkün. Temelde bir her iki grup arasında yöntem konusunda farklı yaklaşım bulunsa da aslında ilerlemeci, kalkınmacı ve modernleşmeci hedefler açısından aralarında bir farklılığın olmadığını belirtmek gerekiyor.

Türk insanının modernleşme sürecinde şekillenen zihin yapısında kesinlikle ilerlemeci ve 19. yüzyıldaki büyük boy açıklamaların yaklaşımı derin izler bırakmıştır. Bugün tartışılmakta olan “Türkiye muhafazakarlaşıyor mu?” sorusunu bir türlü anlamlı zemine oturtamamanın temel sebebi, bu dönemde şekillenen zihin yapısına damgasını vuran yaklaşım olsa gerektir. Bir tür savaş mantığı ile yürütülen televizyonlardaki tartışmanın asla anlamaya ve önümüzde duran somut olguyu açıklamaya yönelik olmadığı açıktır. Zira bu tartışmada kullanılan dil, sözcükler, jest ve mimikler ve tartışma şekli bir tür alt etme, yenme ve üstün gelme gibi dar hedeflere yöneliktir. En basitinden bir toplumun muhafazakarlaşmakta olup olmadığının somut sosyolojik göstergeleri üzerinde durulabilir. Mesela Türk halkının büyük kesimi evlenirken hala dini nikah kıydırmaktadır. Aile yakınlarına bir istenmeyen hal geldiğinde yardımlaşma kanalları işlemektedir. Ev almaya yönelen biri, öncelikle herhangi bir bankaya gidip kredi almayı değil yakınlarından borç almayı tercih etmektedir…

Aslında Türkiye toplumu hiçbir dönemde muhafazakarlıktan ayrılmış ve devrimci bir çizgiye yönelmiş değildir. Türkiye her zaman muhafazakardı ve mümkün olduğu kadar toplumsal değerleri muhafaza etmeye gayret ediyordu. Bugün olansa muhafazakar kesimlerin şehirleşmenin verdiği imkanlarla daha çok görünür alana çıkmaları, daha çok etkili hale gelmeleri ve toplumsal/siyasal süreçlerde belirleyici olmalarıdır. Başörtülüler için “otuz, kırk sene önce yoklardı, bunlar nereden çıktı?” şeklinde sorulan sorunun ne kadar anlamsız olduğunu biraz sosyolojiyle ilgilenen herkes bilir. Altmışlı yılların ortalarından bu yana şehir merkezlerine akan köylü kitleler kendi dünyaları, zihin yapıları ve yaklaşımlarıyla birlikte geldiler. Bu kitleler şehirlerde kendi modernliğini yaratıp şehirle bütünleşmeye yöneldiler. Bu durumu pozitivizm/materyalizm felsefenin şekillendirdiği siyaset ve devlet elitlerinin anlamaları mümkün değildi, zira onlar kendilerini “modern”, diğerlerini ise “geri” kabul ediyorlardı. Köylerden gelenler kendileri gibi olmayınca bütün açıklama biçimleri altüst oldu. Şimdi “muhafazakarlaşıyor muyuz?” tartışmasında bile bir samimiyet ve anlama çabası gözükmüyor; bu tartışmada da modası geçmiş modernleşme yaklaşımı ve doğrusal ilerleme mantığı gizlidir.