YÖK hala Türkiye"nin değişmediğini mi sanıyor?

Çeyrek asırdır Yükseköğretim Kurulu (YÖK) sorunu Türkiye''nin gündeminden hiç düşmüyor. Adeta periyodik bir düzenlilikle gündeme girip çıkıyor. YÖK ile ilgili gelişmeler alt alta yazılıp okunsa Türkiye''de siyasetin ve iktidar ilişkilerinin temel parametrelerini yakalamak mümkün olacaktır. İktidar ilişkilerinin hangi faktörlerle ve nasıl bir mecrada aktığını en iyi ortaya koyan saha herhalde üniversitelerle seçilmiş iktidar kurumları arasındaki ilişkiler alanıdır.

Bugünlerde YÖK geçtiğimiz hafta beş üniversite rektörlüğüne yapılacak atamalarla ilgili olarak gerçekleştirdiği tercihlerle ve Başkan Teziç''in önümüzdeki ay başlarında görevi sona ereceğinden yerine yapılacak atama nedeniyle gündemi başlarında yer alıyor.

12 Eylül darbesinin Türkiye''ye bir hediyesi olan YÖK olağanüstü şartların bir ürünüdür. İlginçtir ki Türkiye''de her olağanüstü dönemde üzerine gidilen alanların başında yüksek öğretim gelmektedir. Yaşanan krizlerin ve olumsuzlukların faturası öncelikle siyasi ekiplere ve kurumlara kesilirken onunla birlikte üniversitelere ve akademik kadrolara da kesilmektedir. Ülkeyi krizlerden çıkarıp sağlıklı bir düzene oturtmak için harekete geçen kadrolar öncelikle tedip edilmesi gereken, kendilerine haddinin bildirilmesi icap eden kesimlerin başında üniversiteleri görmüşlerdir. Böyle olmasaydı bu ülkede 147''liler, 1402''liler olur muydu?

YÖK sisteminin arkasında böyle bir zihin formunun yattığını söylemek haksızlık olmaz. Türkiye''nin yetmişli yıllarda yaşadığı kaos ve derin kargaşanın üniversitelerden ve üniversite düzeninden kaynaklandığı inancı vardı. Bu durumda yapılması gereken şey üniversiteleri disiplin altına almak ve bir otorite altında toplayarak nefes aldırmamaktı. Nitekim YÖK sisteminin yaptığı da bundan başka bir şey değildi.

Bu sistemin en tartışmalı yanlarından biri rektör seçimleri olmuştur. Başta öğretim üyeleri rektör seçimlerinden tamamen uzak tutuldular. Yükseköğretim Kurulu üç rektör adayını cumhurbaşkanına öneriyor ve cumhurbaşkanı da bunlardan birini seçerek adıyordu. Üniversite rektörlerinin öğretim üyelerinin seçimiyle belirlenmesi geleneğinden gelen akademyanın buna evet demesi, alışması ve bunu rasyonel bir sistem olarak benimsemesi elbette mümkün değildi. Tek parti döneminde üniversite özerkliğinin söz konusu olmadığı sırada atama yöntemi fazla yadırganmıyordu, ancak demokratikleşmeyle birlikte rektörlerin seçimle belirlenmesi sistemi benimsenince bu yöntem sadece rasyonel bir yönetim biçimi değil aynı zamanda bir demokratikleşme adımı olarak görülmüştür. 12 Eylülden sonra bundan geri dönülüp öğretim üyeleri rektör seçimlerinden dışlanınca bu kesinlikle bir geriye dönüş ve demokrasiden uzaklaşma olarak değerlendirilmiştir. Yeni sistemi savunanlar dünyanın çeşitli ülkelerinden benzer örnekler vermeye, yeni sistemin ne kadar rasyonel olduğunu ispatlamaya ve kabul edilebilirliğini anlatmaya çalışsalar da buna inanmak mümkün değildi.

1983''te ülke yeniden demokrasiye geçince artan eleştiri ve baskılar üzerine rektör seçimlerinde öğretim üyelerinin de bir biçimde müdahil kılınması için bugün de uygulanmasına devam edilen önce üniversite öğretim üyelerinin altı rektör adayını belirlemesi, YÖK''ün bunları üçe indirip cumhurbaşkanına önermesi ve cumhurbaşkanın da kendisine önerilenlerden birini seçip ataması yöntemi getirildi. Aslında bu düzenleme bir tür ağza bir parmak bal çalmaktan başka bir şey değildi. Hala öğretim üyesine açık bir şekilde güvensizlik söz konusudur ve onun tercihinin bir anlamı olmadığına inanılmaktadır.

Bu yeni düzen yeni tartışmaları getirmiştir. Neden öğretim üyeleri altı aday seçmektedir? YÖK neden bunları üçe indirmektedir? Üniversitede en çok oyu alan adayların YÖK tarafından listeye bile alınmamasının açıklanabilir bir makul gerekçesi olabilir mi? Şayet rektörlük için bir sakıncalı durum varsa bu kişiye öğretim üyeliği nasıl yaptırılmaktadır? Bunun gibi uzayıp giden pek çok soru sorulabilmektedir.

Geçtiğimiz günlerde beş üniversite için yapılacak rektör atamaları için YÖK üniversitelerden belirlenen altışar adayla mülakatlar yaptı ve sonunda üçer adayı belirledi. Daha önce pek çok defa yaptığı gibi bu sefer de üniversitelerde öğretim üyelerinin tercihlerini fazla kale almadan adaylarını belirledi. Mesela Bilecik Üniversitesindeki seçimde ikinci sıradakinden yüzde elli fazla oy alan ilk sıradaki rektör adayını YÖK cumhurbaşkanlına önerilen üç aday arasına bile almadı. Birinci sıradakini eleyerek onu takip eden ikinci, üçüncü ve dördüncüyü önerdi. Yine Galatasaray ve Hacettepe üniversiteleri için benzer durumlar ortaya çıktı.

Anlaşılan YÖK Türkiye''de atılan bunca demokratikleşme adımlarından ya haberdar değil ya da bunları hiç önemsememektedir. Evet yasa bu hakkı onlara veriyor, ancak Türkiye bunu çoktan aşmış bulunuyor. Hala öğretim üyesinin tercihini dikkate almayan bir yönetimle nereye varılacaktır? Şimdi gözler Cumhurbaşkanlığı makamında; halkın oyu ile bu makama gelmiş olan Sayın Gül''ün öğretim üyelerinin tercihini görmezlikten gelmesi büyük bir hayal kırıklığı olur. Üniversitesinde en çok oyu alıp birinci sıraya yerleşen birinin hiç listeye almamanın sembolik anlamı büyüktür. Buna müsaade edilmemesi ve demokrasiyi ayaklar altına alan malum heyete bunun bildirilmesi gerekir.