Fihi-mâ-fih

İsmet Özel, niçin bizden o kayığı boşaltmamızı bekliyor olabilirki?"

Dünkü yazımı bu suâlle noktalarken, aslında söyleyeceklerime de bir nokta koymayı becerebilmiş olduğumu sanıyordum. Fakat ne gariptir ki kendilerini suâlime muhatab kabul edenlerin çoğu, şaşkın şaşkın yüzüme bakıp suâlime yine bir suâlle karşılık verip durdular: "Hangi kayığı?!?" Evet,o hangi kayıktı ve bizler hangi kayığı boşaltmakla yükümlüydük?!

Bazılarına kayığı tarif ettim, bazılarına sadece işaret etmekle yetindim, bazılarına ise hiç açıklama yapmaya bile gerek duymadan "bildiğiniz bir kayık" deyip geçtim. Netice itibariyle suâlimin muhtemel cevapları üzerine birlikte düşünebileceğimiz kimseler bulmakta oldukça zorlandım. Anlıyordum ki suâlim yerini bulmamıştı ve ben açıklama yapmak külfetini üstlenmedikçe de bul(a)mayacak gibi görünüyordu.

"Açıklama" kelimesi, ne kadar rahatlatıcı, ne kadar huzur verici bir sözcük değil mi? Kapalı olan birşeyi açmak, açık kalmak... Duymak bile hoş geliyor kulağa. Oysa vâkıa hiç de böyle değil. Çünkü ne zaman birşeyi açıklamaya/açık kılmaya çalışırsanız, açıklamalarınız, açıklanması amaçlanan şeyleri örtmekten başka bir işe yaramaz. Açıklama, açıklanan''ı kenarda bırakırken, açıklama''nın kendisi de en nihayet "açıklanması gereken bir şey" haline dönüşüverir. Işığın yoğunluğu arttıkça, üzerine projeksiyon yapılan nesnenin görülme kuvvetinin azalması gibi, açıklanması beklenen şey açık kılındığında daha da içine kapanır, içine bükülür âdeta. Ariflerin "ilim bir perdedir" dedikleri gibi, bilgi bilgisizliğe, aydınlık karanlığa hizmet eder.

Bizim ilim geleneğimizdeki metin, şerh, hâşiye, ta''lîk türünden metin yazım tekniklerinin başına gelen de bu değil midir? İnsanların çoğu, şerh''in metn''i, hâşiye''nin şerh''i, ta''lik''in ise hâşiye''yi daha açık kıldığını, kılabileceğini sanırlar. Nitekim bir zamanlar ben de böyle sanırdım ve anlaşılması zor olan muhtasar bir metnin, o metne yazılan mufassal bir şerh aracılığıyla daha iyi anlaşılabileceğini, metin''de söylenmek istenenlerin bu tür şerh ve hâşiyeler yardımıyla açığa çıkmasının kolay olabileceğine inanırdım. Çok geçmeden yanıldığımı anladım; zira şerhlere gittikçe metnin anlaşılma oranı azalıyor; açıklama, âdeta açıklanan''ı anlaşılır olmaktan uzaklaştırıyordu.

O halde bu şerhler boşuna mı yazılıyorlardı? İşi zorlaştırmayı mı isdihtaf edinmişlerdi? Laf kalabalığının bir diğer adı da şerh ve hâşiye mi idi? Elbette değil! Metni anlayanlar ancak, metin üzerine söylenenleri de anlayabilirlerdi. Metin anlaşılmadığında metin üzerine söylenenlerin anlaşılma imkânı yoktu; zira metin üzerine söylenenler, bizzât metin''le anlam kazanabiliyorlar, metin ortada olmadığında ya da yeterince anlaşılmadığında, kimsenin şerh ve hâşiyelerden istifade etmek imkânı da kalmıyordu.

Bu mülahazalara binaen, önce şu metni okuyunuz. Gerekirse bilahare üzerine konuşmayı da deneyebiliriz: "Bir nehrin kıyısındasınız. Bulunduğunuz kıyıdan karşıya geçmek istiyorsunuz. Yüzecek, bir köprü arayacak veya bir sal yapıp ırmağı katedeceksiniz. Siz bu çareleri düşünürken nehrin ortasında boş bir kayık gördünüz. Boş kayık salına salına karşı kıyıya geçiyor, üstelik yarı yolu geçmiş, ona ulaşmanız sözkonusu değil. Bu durumda ne yaparsınız? Hiç. Belki biraz hayıflanırsınız, ama nehri geçmek üzere önceden düşündüğünüz çarelere dönmek, onları gerçekleşebilir kılmak daha önemli olur sizin için. Boş bir kayığın nehri geçmiş olması içinizde nefret uyandırmayacak, kimseyi suçlamayacak, karışık duygular içine düşmeyeceksiniz. Ve fakat bu olayın içinde sizden başka bir insan daha olsaydı, yani nehrin ortasında gördüğünüz kayığın içinde bir adam bulunmuş olsaydı, vakıanın duygusal yönü bir öncekinden büsbütün değişik olacaktı.

"Eğer geçmek istediğiniz nehrin ortasındaki kayıkta bir insan olduğunu görmüş olsaydınız ona işaret edecektiniz, seslenecektiniz. Sesinizi duymazsa, daha çok bağıracaktınız. Siz adama seslendiniz ama adam aldırışsızca kürekleri çekip karşı kıyıya yaklaşıyor. Sesinizi duyaramadınız mı? Öyleyse kendinize kızıyorsunuz, daha çok bağırabilir, havaya bir el ateş edebilirdiniz. Yoksa adam sesinizi duydu da sizi almak için bulunduğunuz kıyıya yanaşmadı mı? O zaman kızıyorsunuz. Önce sizi dönüp alması için seslendiğiniz kişiye şimdi öfkeyle bağırıyorsunuz ve belki hakaretler yağdırıyor, sövüyorsunuz. "İnsanlarla yaşıyoruz. İnsanlar tarafından anlaşılmak, insanları anlamak istiyoruz. İşte bu çabada bize zorluk çıkaran, bizim insanlardan beklentilerimizdir. Kayığı boş kabul etmeliyiz, kayığı kendi kavrayış gücümüz oranında boşaltmalıyız. (...)"

İsmet Özel''in "Zor Zamanda Konuşmak" adlı eserinde "Kayığı boşaltın!" başlığıyla yer alan bu yazının tamamını özetlemek imkânım yok, sanırım buna gerek de yok. Dolayısıyla bundan böyle "Hangi kayığı?!" suâlinin de artık geçerli bir sebebi kalmadığını düşünebilir ve muhatabı olduğumuz mezkûr suâli şimdi cevaplayabileceğimize inanabiliriz.

Madem öyle, hadi şu suâli bir cevaplamayı deneyin bakalım: "İsmet Özel, niçin bizden o kayığı boşaltmamızı bekliyor olabilirki?"

"İnsanlarla yaşıyoruz. İnsanlar tarafından anlaşılmak, insanları anlamak istiyoruz. İşte bu çabada bize zorluk çıkaran, bizim insanlardan beklentilerimizdir. Kayığı boş kabul etmeliyiz, kayığı kendi kavrayış gücümüz oranında boşaltmalıyız. (...)"