Hoca, Şeyh, Siyasetçi

Cumhuriyet''in kuruluşunun üzerinden 75 yıl geçmiş olmasına rağmen, bu süre zarfında neler olup bittiğini anlamamıza yardımcı olacak zengin bir kitabiyattan hâlâ söz edemeyişimiz anlamlı değil mi?

Çala kalem hazırlanmış kronolojiler... Propaganda amaçlı lafazanlıklarla dolu biyografiler... Yetersiz bibliyografyalar... Tasvir ve yorum gücü fevkalâde zayıf, o denli de derinlikten yoksun araştırma kılıklı tarih yazım denemeleri... Söylediklerinden çok söylemedikleriyle dikkat çeken belge yayımları... Tahrifler, çarpıtmalar, abartmalar... Rakı sofralarından aktarılan birkaç dedikoduyla inşâ edilen düşmanlıklar... vs.

Evet, Cumhuriyet''in tarihi hâlâ yazılamadı... Hâlâ, filin bir uzvunu tanıtmaktan öteye geçmeyen müstakil tedkiklerin belirlediği çerçeve içerisinde dolanıp duruyoruz. Karşı çıkanlar da savunanlar da açıkça söylemeliyiz ki tabloda yer alan gerçek görüntülerin çok ırağındalar... Sekiz ciltlik hatıralar yazılmış, ancak buna rağmen kayda değer hiçbir bilgi verilmemiş... Yapanlar pek konuşmamış... Yazanlar da hep susmuş... Söylenmesi gerekenleri tekrarlamışlar sadece... Nedense meraklısı da çok az Cumhuriyet tarihinin... Yıllardır bazı bankaların finansmanıyla gerçekleştirilen yayımlar da dostlar alışverişte görsün kabilinden derlemelerden öteye geçememiş...

Zengin monografilere ihtiyaç var... Emek isteyen, vakit isteyen, fedakârlık isteyen monografilere... Bütünü görmek için kendisinden istifade edilebilecek nokta çalışmalarına... Ayrıntıları öğrenmenin kıymetini tebellür ettirecek; görülmeyeni/bilinmeyeni, görülmek ve bilinmek istenmeyeni gösterecek/bildirecek alan çalışmalarına ihtiyaç var...

Bu bardağın boş tarafı... Hiç kuşku yok ki dolu tarafı da var. Zaman zaman ümitlenmemize yol açan önemli monografiler de yayımlanmıyor değil... Meelâ A. Güner Sayar''ın "A. Süheyl Ünver, Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri 1898-1986" (İstanbul, 1994) ve "Bir İktisatçının Entelektüel Portresi: Sabri F. Ülgener" (İstanbul, 1998); Murat Bardakçı''nın "Şahbaba Osmanoğulları''nın Son Hükümdarı VI. Mehmed Vahideddin''in Hayatı, Hatıraları ve Özel Mektupları" (İstanbul, 1998) ilk aklıma gelenlerden...

Şimdi bunlara bir tane daha eklendi: Ömer Hakan Özalp''in "Hoca, Şeyh, Siyasetçi: Erzurumlu Yeşilzâde Mehmed Salih Efendi/1874-1954/ (İstanbul, 1999) adlı mükemmel çalışması...

Yeşilzâde Mehmed Salih Efendi, Erzurum''un yetiştirdiği çok yönlü şahsiyetlerden biri... Babasından aldığı ilk ve -kısmen- orta tahsilin ardından Erzurum Mülkiye Mektebi''ni bitirmiş, Kur''an-ı Kerim''i ezberlemiş, sülüs ve talik yazılardan icazet almış, Arabî ilimlerle Fıkıh, Hadis, Tefsir okumuş, Mesnevî dinlemiş, Darulmuallimin''i bitirmiş ve nihayet medrese derslerinden imtihanla ulema sınıfına dahil olmuş... Aynı zamanda Erzurum''da Hâşiîzade Şeyh Ali Efendi''nin müntesiplerinden...

Tahsil hayatından sonra girmediği iş kalmamış... İki sene avukatlık, bir sene koyunculuk, 21 sene öğretmenlik-müdürlük yapmış... Bursa''da fırıncılık, zeytincilik, ekincilik; Ankara''da toptancılık, İstanbul''da komisyonculuk ile uğraşmış... Gazetecilik de onun mesleği... Bu arada kendisi Bursa Müdafaa-yı Hukuk başkanlığı ve hepsinden önemlisi I. Meclis''te Erzurum mebusluğu yapmış... Bu hummalı yaşantının arasında Yeşilzâde; 31''i yazma, 7''si Osmanlıca, 17''si de matbû olmak üzere çeşitli konularda çeşitli eserlere imza atmayı ihmal etmemiş...

Ömer Hakan Özalp''ın, hakkında çok az bilgiye sahip olduğumuz Yeşilzâde''yi bize tanıtırken nasıl çalıştığına, ne türlü zorluklarla karşılaştığına, nasıl bıkmadan usanmadan belgeler peşinde koştuğuna iyi-kötü tanık oldum... Yaşı oldukça genç ve fakat gayreti şaşırtıcı derecede yüksek olan bu arkadaşımızın, Cumhuriyet tarihinin dehlizleri içerisinden çıkarıp önümüze getirdiği incisini seyrederken, "hâlâ ümit var" dedim kendi kendime...

Evet, hâlâ ciddi işlere talip olan; gösterişli, farfaralı, parlak işlerle oyalanmak yerine emeği, gayreti önemseyen kimseler var aramızda... Kitap dünyası, kendisine ilgi göstermemizi gerektirecek yeteneklerden henüz bizi tam anlamıyla mahrum etmiyor...

Bu eseri, Metin Heper''in "İsmet İnönü: Yeni Bir Yorum Denemesi" (İstanbul, 1999) adlı propaganda broşürü (!) ile karşılaştırmayı düşünerek yazıma başlamıştım. Fakat olmadı. Belki başka bir zaman, o da olur.

Her neyse... Hâlâ ümitvar olmak için güçlü nedenlere sahibiz ya, önemli olan da bu!