Deprem üzerine çeşitleme

Eski insanlar karşılaştıkları önemli olayları, ani gelişmeleri ellerinde ve evlerinde bulunan kitapların iç kapaklarına veya sayfa kenarlarına kaydediyor, böylece bir nevi tarihe not düşüyorlardı. Özellikle yazma eserlerin kenarlarında veya sonunda bu türlü kayıtlara ve bilgilere daha fazla rastlanıyordu. 1930’lu yıllarda Erzincan valiliği yapan Ali Kemali Aksüt Bey’in eserini tetkik ederken bir takım ilgi çekici notlara rastladım. Yazar, tarihte meydana gelen depremleri anlatırken yazma bir kitabın iç kapağında gördüğü, bazı notlardan söz edip şunları söylüyor:

“1198 yılında meydana gelen zelzele hakkında şu bilgilerle karşılaştım. Ramazanın ilk gecesi saat beşte öyle bir yer sarsıntısı meydana geldi ki maazallah (Allah korusun) köylerde ve şehirde on bin adam helak oldu. Tek bina kalmayıp hepsi yıkıldı. Cami-i Kebir dahi çöktü. Kalenin, bedestenin ve taşhanın bazı kısımları yıkıldı, bir kısım ahırları ise ayakta kaldı. Çadırcı Hamamı, Pürkalem Hamamı, Bey Hamamı kendini kurtardı. İskender Hamamı ve Kurşunlu Cami

yıkıldı. O zaman Erzincan’da bulunan bir paşa da bütün adamlarıyla birlikte helak oldu.

Bu hareket günde üç-beş defa tekrar etti ve dört ay kadar sürdü. Adamlarıyla beraber helak olan paşa, çavuşbaşı iken vezirlik rütbesiyle Erzurum eyaletine tayin edilen Süleyman Ağa idi. Ahmed Cevdet Paşa en büyük eseri “Tarih-i Cevdet”in üçüncücildinin, doksanıncı sayfasında bundan söz ederken diyor ki:

“Hasis ve cimri bir adam olan Süleyman Paşa’nın hali vakti yerindeydi. Ancak kendisi mal toplama, servet edinme konusunda son derece hırslıydı. Yeni görev yerine giderken, fakiri fukarayı rencide etmemesi kendisine sıkı bir şekilde tembihlendi. Halbuki paşa tam aksini yaptı; yolda giderken uğradığı kazaların (ilçelerin) halkını perişan etti. Dört bir yana mübaşirler göndererek fukara insanların mallarını aldırdı. Ramazan ayında Erzincan kasabasına vardı. Ahaliyi sıkıştırdı. Ellerinde ne var ne yoksa hepsini toplamak için harekete geçti. Şehrin mütedeyyin müftüsü, ‘Fukara halk bu kadar meblağı veremez, bu derece zulüm caiz değildir’ diye kendisine nasihat etti. Fakat paşa gazaba geldi ve böyle mübarek bir günde müftüyü hapsetti. Bu manzarayı gören ahali bütün bütün ümidini kesti. Allah tarafından, adı geçen kasabada şiddetli bir zelzele vuku buldu. Paşanın ikamet ettiği ev yerle bir oldu. Kendisi de adamlarıyla birlikte yıkılan duvarların altında kaldı. Birkaç adamı kurtulduysa da onların da vücutlarında kırılmadık yer kalmadığından hayatlarından ümit kesildi. Paşanın uğursuz ayağı yüzünden işbu zelzelede halktan da çok sayıda insan telef oldu.”

Kastamonu’nun meşhur âlimlerinden ve âriflerinden biri olan Mehmed Feyzi Efendi, “Feyizlerden Damlalar”da şöyle diyor:

“1943’deki zelzelede hapishanede idim. O zamanlar hapishanede gece saat on ikiden sonra ışıklar sönüyordu. Zelzele sırasında koğuşta yeşil bir nur zuhur etti. O karanlıkta birbirimizi gördük. Zelzelenin sebebini sonradan öğrendim. 580 cilt tutan kitaplarımı evden kum arabalarıyla karakola almışlar. Karakolda rastgele bir yere yığmışlar. Paspas yaparlarken kitaplara kirli ve paslı suları sıçratarak hürmetsizlik yaptılar. Onları bu halde görünce yüreğim parçalandı. Anladım ki gazab-ı ilahi ve anasır hiddete gelmiş.

Allah Teâlâ bu milleti gazabıyla helak etmesin. Âmin.”

Şimdi de gelelim deprem ve öküz meselesine. Bir gemi yolculuğunda şahid oldum. Kaşımda oturan cühela takımından birkaç kendini bilmez, aralarında laubali bir üslupla konuşuyorlar; “Hâlâ öyle insanlar var ki, dünyanın öküzün boynuzunda durduğuna inanıyorlar, öküz kafasını salladığı zaman deprem oluyormuş” diyorlardı. Tam o sırada merhum üstad Prof. Ferid Kam Bey’in şu dörtlüğü aklıma geldi

Ne taaccüp ediyorsun buna dünya derler

Duyulan herzelere onda nihayet yoktur

Yerin altında öküz var mı dedi bir meczup

Onu bilmem dedim üstünde fakat pek çoktur.

Deprem profesörünün cehaletine gelince, onu da şöyle nakledeyim. Bir arkadaşım çocukluk yıllarını anlatırken dedi ki: Köydeyken eskiden dedemin aldığı kocaman radyoyu geceleri karıştırmaktan çok hoşlanıyor, özellikle Kahire radyosu çıkınca durup bir süre dinliyordum. Bir de bakıyordum ki ninem ellerini açarak “Âmin Âmin” diyordu. Meğer büyük annem Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat’ın siyasi konuşmalarını dua zannediyormuş.

Ne gam, bizde de sözde bazı ilim adamları, Osmanlıca cümleleri, Kur’an ayetleri sanıp seviyesiz tepkiler gösteriyorlar. Önceki depremlerin birinde Yavuz Bülend Bâkiler, bir sohbet toplantısına katılıyor. Konuşmasını yaparken meşhur Mecelle’den birkaç cümle naklediyor. Salonda bulunan bir “Deprem Profesörü” tam o sırada, şiddetli bir deprem olmuş gibi ayağa fırlıyor, bağırmaya

başlıyor. Hatibin söylediği hukukla ilgili bazı cümleleri ayet zannederek “Sen Türk düşmanısın. Türkçeyi Arapçalaştırmak istiyorsun. Atatürk düşmanlığı yapıyorsun. Laikliği ihlal ediyorsun” diye aklı sıra ucuz yoldan tepkilerini dile getiriyor.

Cehaletin gözü kör olsun!..