Ne oluyor?

Ülkelerin savaş haline gelmelerinin tek bir yolu yok; aylar -bazen yıllar- süren kışkırtmalar savaş getirmeyebilir de küçük bir kıvılcım düşmanlıkları sıcak çatışmaya dönüştürmeye yetebilir. Bu sebeple, aralarında ihtilâflı konular bulunan ülkelerden gelen şikâyetlere hemen kulak tıkamamakta yarar var. Türkiye ile İran, son dört gündür, birbirlerine nota veriyor, verilmiş notaları geri çeviriyorlar;

Buna karşılık, gerilimin çatışmaya sebep olabileceğini ciddiye alan çıkmıyor...

İki ülke arasındaki sıkıntı dört gün önce başladı. Tahran yönetimi, 18 Temmuz günü, Türk uçaklarının, ülkenin batı Azerbaycan bölgesindeki Piranşehir kenti üzerine bomba bıraktığını ve can kaybına yol açtığını ileri sürdü. Türkiye Tahran''dan gelen bu suçlamayı kabul etmiyor; savunma bakanı Sebahattin Çakmakoğlu iddianın doğru olmadığını resmen açıkladı.

Türk uçaklarının komşu ülkeyi rahatsız edeceğini düşünmenin bir mantığı yok. Türkiye, rejimini beğenmese bile İran''la iyi geçinmeyi her zaman tercih etti. İki ülke, Suriye''yi de yanlarına alarak, Kuzey Irak''ta beklenmedik bir gelişmenin önünü kesmek için işbirliği de yaptılar. Bazı geçici -çoğu politik- sorunların iyi ilişkileri bozmasına iki taraf da izin vermedi.

Türkiye, 1979''daki köklü değişim sonrasında, uzun süre, İran''ın devrim ihraç hedefi olduğu kuşkusunu taşıdı. Yakın zamanlarda, İran''ın toprakları üzerinde PKK''ya sığınak sağladığı eleştirilerini de seslendirdi Türkiye. Buna karşılık, İran, Türkiye''nin İsrail ile yakınlaşmasından kuşku duyuyor. Bu yakınlarda başgösteren öğrenci olaylarında ''yabancı parmak'' aranırken, Başbakan Bülent Ecevit''in öğrencilere hak veren ve Tahran rejimi eleştiren sözlerinden hareketle, Türkiye''nin adını anan da çıktı. Türkiye-İsrail eksenine karşı, İran''ın da, Ermenistan ve Yunanistan''la ittifak peşinde olduğu görülüyor.

Tahran yönetiminin, halktan gelen daha fazla demokrasi ve özgürlük taleplerine olumlu cevap vermeye yanaşmadığı günümüz ortamında kendini zayıf hissetmesini doğal karşılamak gerekir; kendini zayıf hissedenler, dışarıya daha kuşkuyla bakarlar. Türkiye''ye yönelik itirazların altında muhtemelen bu kuşku yatıyor. Buna karşılık, Türkiye de, komşusunun geleneksel düşmanlarıyla ittifak arayışlarını tedirginlikle izliyor. Bu kuşku ve tedirginlik hali sıcak çatışma için uygun bir zemin teşkil edebilir.

Elbette, basit bir sınır ihtilâfının, ya da özel şartlarla ilgili güvenlik değerlendirmelerinin bir savaşa yol açacağını ileri sürmüyoruz. Her iki ülke de, çok uzun tarihleri boyunca, savaşın ne kadar yokedici olduğunu bilecek deneyime sahip oldular. Bugün, Türkiye''nin en eski sınırının İran''la olması bir tesadüf değil; iki komşu ülke 400 küsur yıldır barış içinde yaşıyorlar. Basit kuşkular yüzünden birden bire ölümüne düşman haline gelmeleri zor.

Ancak, iki ülke açısından düşmanlık ''intihar'' anlamı taşıdığı halde, Türkiye ile İran''ı savaştırmayı kendi çıkarlarına uygun bulanlar olduğunu da unutmamak gerekiyor. Türkiye''nin bir sıcak çatışmaya girmesini çevresindeki bazı ülkeler ister; İran''ın başına gâile açılmasını isteyecek o kadar çok ülke var ki! Bunlar, şu sıralarda yaşanan gerilimin daha da tırmanmasını ellerini oğuşturarak izliyorlardır...

Dünyaya kıyamet senaryoları yazanların üzerinde en fazla durdukları senaryonun bir Türkiye-İran Savaşı olduğu biliniyor. Bölgeyle ilgili hesaplarını mevcut yapı yüzünden gerçekleştiremeyenler, böyle bir gelişmeyle, hayatlarının fırsatını ele geçirmiş olacaklar. İki ülkenin savaşıp birbirini tüketerek güç kaybetmesi bölgedeki bütün dengeleri bozar çünkü.

Tahran''da Türkiye''nin önemini idrak eden yöneticiler, Ankara''da İran''la dostluğa kıymet veren sorumlular bulunduğu dönemlerde iki ülke arasında gerçekleşen yakınlaşma, yanlış niyetler besleyenlerin heveslerini kursaklarında bırakmıştı. Bugün ekonomik sıkıntılar içindeki, dış tehditlere mâruz Türkiye ile yükselen muhalefetin nefesini ensesinde hisseden İran, en zayıf ve dış oyunlara en açık dönemlerindeler.

Akıllı olmanın ve maceracılıktan uzak durmanın zamanıdır.