Kentli bir İslâm anlayışına doğru...

Bir yılı eskittik, geride bırakmaya hazırlanıyoruz ya, şu sıralarda gazete köşelerinde ve televizyonlarda son bir yıl içerisinde yaşanılanları anlamaya çalışan yararlı tartışmalar sürdürülüyor. İyi niyetli, konuya anlayışla yaklaşan, mümkün olduğu kadar önyargısız katkıların kamuoyunu bilgilendirmeye, zihinleri aydınlatmaya yarayacağına hiç kuşku yok.

Bir tek şartla: Ak Parti''nin seçimdeki başarısının ve Türkiye''deki muhafazakârlığın yükselişinin ''köylülüğün saldırısı'' olarak açıklanmaya kalkışılmaması şartıyla...

Türkiye''de ''kent'' kavramının başka ülkelerdekine benzer bir anlamı yok her şeyden önce. İmparatorluk bakiyesi bir ülkeyiz, ama küçülmüş ve İmparatorluk zamanında ''taşra'' sayılan bir coğrafyaya sıkışmış bir ülkeyiz. Cumhuriyet''ten sonra bir tek İstanbul''da yaşayanlara ''kentli'' demek mümkündür; biraz da 1960''lara kadar İzmir''de yaşayanlara... Ankara bile başkent oldu, ama bütün çabalara rağmen bir ''kent kültürü'' oluşturamadı.

Bunu asla küçümsemek için değil bir gerçeği vurgulamak için kayda geçiriyorum: Türkiye geleneksel olarak bir ''köylü toplumu''dur ve bu yüzden de bugün olup-bitenlerin, sanki yeni bir ''fenomen'' söz konusu imiş gibi, ''köylülük'' ile açıklanması mümkün değildir...

Bu noktada biraz nefes alıp şu sıralarda Türkiye''ye egemen olan ''din'' anlayışı ve uygulamalarını ''köylülük'' ile açıklamaya kalkışanlara şu soru mutlaka sorulmalıdır: "Bir zamanlar çok canlı bir dinî hayata sahip olan, dinî uygulamaların konaklar ve yalılarda yaşatıldığı, birkaç dil bilen dinadamları çıkarmış İstanbul, ne oldu da Cumhuriyet döneminde bu özelliğini kaybetti?"

İmparatorluk''tan Cumhuriyet''e evrilen Türkiye''de bazı çevreler fazla zarar görmeden yeni duruma adapte olsalar bile, geleneksel ulema ile dinadamları sınıfı ciddi sıkıntılar yaşadı. Yanlış örnekler bulunsa da, kentli bir din anlayışına yuvalık yapan tekke ve zaviyelerin kapanması da dinin kentte kurumsal biçimde yaşanmasına son noktayı koydu. İmparatorluk döneminde Anadolu''dan gelip İstanbul''da eğitim görerek yetişen dinadamları, ''kentli din hayatı''nı doğdukları yerlere taşıyorlardı; o yol da kapanmış oldu.

Bedeviliğe karşı kentli bir söylem olarak gelmiş olan İslâm, Türkiye''de, kentlerden bu yolla çekildi.

Son zamanlarda siyasî hayattan sosyal hayata yansımaya başlayan gelişmeyi ''köylülüğün saldırısı'' veya bir tür ''barbarların isyanı'' olarak görmek yerine, ''dinin kente yeniden dönüşü'' olarak değerlendirmemiz gerekiyor. Üzülmek değil sevinmemiz gereken bir gelişme bu.

Dini hayat yalnızca bireysel olarak yaşanmaz, onu sürdürecek kurumlara da ihtiyaç var. Vaktiyle kapatılmış kurumların yeniden açılması da bir yol belki ama, fazla geçerli olmayan bir yol... Esas yapılması gereken, bugünün şartlarına uygun yepyeni kurumlarla bu yeni gelişmeyi yönlendirebilmektir. Lâiklik ilkesini zedelemeden, ancak dinin kentli hayata taşıyacağı zenginliklerden yararlanmayı gözeten yepyeni bir anlayışa ve onu besleyecek kurumlara ihtiyaç bulunuyor.

Olan üzerine kuru tartışmalarla vakit kaybedeceğimize "Bu yeni gelişmeyi nasıl doğru yönlendirebiliriz?" sorusuna cevap aramak herhalde daha doğru olacaktır. İstanbul başta olmak üzere büyük kentlerimizde günümüzün gelişmelerine uygun bir dinî hayatın altyapısı oluşturulabilirse, ülkenin bütününü ''kentli'' kültürle ve değerlerle tanıştıracak bir yeni atılım da gerçekleştirilmiş olur.

Dini ve dindarları ''tehlike'' olarak gören bir anlayış bu yazdıklarımı yadırgayacaktır herhalde, ancak iyi niyetli, konuya anlayışla yaklaşan ve önyargısız olanlar ne demek istediğimi anlamakta zorlanmayacaklardır.

Lâikliği ayakta tutacak olan da ''kentli İslâm'' anlayışıdır çünkü.