Sivil fotoğraf

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilâtı''nın (AGİT) İstanbul zirvesinde ve Bill Clinton ziyareti sırasında bir önemli fotoğraf alındı; bütünüyle sivil bir fotoğraftı bu. AGİT''in görev alanıyla, Clinton''un mesajları göz önüne getirildiğinde bunu doğal karşılamak gerekiyor.

Ancak, ülkemizin özellikleri, insanın aklına, ister istemez, "Acaba buna askerler ne diyor?" sorusunu getiriyor.

Askerlerin konuyla ilgili ne düşündüğü iki ayrı kaynaktan ulaştı: İlki, ''Güncel Konular'' başlıklı 21 sayfalık bir kitapçık; diğeri de ''AGİT konusunda bilgi notu'' başlığını taşıyan belge. Kitapçıkla, Türk Silâhlı Kuvvetleri (TSK), son zamanlarda ülkemizde tartışılmaya başlanan konulardaki görüşlerini kendi mensuplarına duyururken, AGİT bilgi notuyla yabancıların da içinde yer aldığı daha geniş bir çevre bilgilendiriliyor. Herhalde şunun bir anlamı var: TSK, AGİT belgesinin İngilizcesini de İnternet''teki web-sitesine koymuş bulunuyor

Kitapçıkta Batı karşıtı bir hava kendini hemen belli ediyor. ABD, Kıbrıs''a müdahale ettiği için Türkiye''ye silâh ambargosu uyguladığı halde kendisinin Haiti ve Grenada''ya askerî müdahalede bulunduğu, PKK terörüyle mücadele için alınan tedbirler yüzünden Türkiye''yi kınarken Libya, Sudan ve Afganistan''a füze saldırısında bulunduğu belirtiliyor kitapçıkta. Almanya da açıkça eleştirilen ülkeler arasında. Aynı kitapçıkta, Türkiye''nin özel durumu yüzünden Genelkurmay''ın Milli Savunma Bakanlığı''na bağlanamayacağı, Osmanlı dönemindeki itibarlarını kaybeden bazılarının yeniden öne çıkmak için cumhuriyete ve lâikliğe saldırdıkları da yer alıyor. Kitapçığı okuduğunuzda, mevcut sistemde herhangi bir değişikliğin söz konusu olamayacağını anlıyorsunuz; "Değişiklik isteyenler" diyor kitapçık, "Ya Türk tarihini bilmiyorlar, ya da TSK''yı tâciz niyetindeler."

Buna karşılık, dış dünya düşünülerek kaleme alınmış ''AGİT bilgi notu'' daha farklı bir söyleme sahip. Onda da klasik bazı tavırlar var; sözgelimi, insan hakları ve demokrasi gibi kavramların kötüye kullanıldığı iddiası gibi. Bazı odakların teröre destek verdikleri de kayda geçirilmiş. Ancak, belgenin bütünü dikkatle okunduğunda, Avrupa Birliği''nin ''Kopenhag kriterleri'' arasında yer alan, AGİT''in de amaçladığı "Silâhlı kuvvetlerin demokratik kontrolü" ilkesine karşı çıkılmadığı fark ediliyor. En az bu kadar önemli bir nokta da, uluslararası düzenlemelerden duyulan rahatsızlık vurgulanırken, "Biz bunlara uymayız" tavrı yerine, "Uluslararası düzenleme ve uygulamalar gözden geçirilsin" talebinin seslendirilmesidir.

Türkiye''nin ittifak halinde bulunduğu ülkelerde asker-sivil ilişkileri bizde olduğundan farklı bir düzlemde yürütülüyor. Başka ülkelerin aksine, Genelkurmay Başkanlığı Milli Savunma Bakanlığı''na bağlı değil bizde; kitapçık, "Bizim durumumuz özel" açıklamasını getiriyor bu farklılığa. ''AGİT bilgi notu'' ise, ayrıntılara girerek Türkiye''nin anayasal yapısını açıklıyor. TSK''nın bütçe gerekleri bakımından Meclis denetiminde olduğunu belirtiyor. TSK''nın siyasî bakımdan ''tarafsız'' olduğu, anayasa ve yasalarla aktif siyasetin dışında tutulduğu vurgulanıyor. Bir noktanın daha altı çiziliyor: "TSK içinde veya dışında, meşru emir-komuta zinciri hâricinde hareket edebilen, kontrolden uzak, anayasal ve yasal yollarla denetlenemeyen herhangi bir birimin bulunmasına asla izin verilemez."

İki belge, özellikle daha dışa açık olarak kaleme alınmış ''AGİT bilgi notu'' okunduğunda, askerlerin, bugünkü durumun kendi dışlarında meydana geldiğini, yasaları çıkartan Meclis''in denetlemeyi de yaptığını, devletin milli güvenlik siyaset belgesinin bakanlar kurulunca tespit edildiğini, TSK''nın cumhurbaşkanı, başbakan, TBMM ve bakanlar kurulunun etkin ''demokratik denetimi'' altında bulunduğunu duyurma ihtiyacı hissettikleri görülüyor. Demek istedikleri şu: Şikâyet edilen sistem sivillerin tercihi...

Bu tespitin doğruluğu açık. Türkiye''nin uluslararası standartlara ulaşması için yapılması gereken düzenlemeler, Meclis''in, bakanlar kurulunun, başbakanın, cumhurbaşkanının görev alanlarına giriyor. Bu sivil organların uyuşması askerin itiraz etmediği anayasal statüyü oluşturuyor. Değişiklik isteyenler, bu tespit ışığında hareket etmek zorundalar.

''Bilgi notu''nu okuduktan sonra vardığım sonuç şu: Siviller kararlı olurlarsa, Türkiye''nin yeni misyonuna ısınmasının önünde fazla bir engel bulunmuyor.