Zirve ne anlam taşıyor?

İstanbul bu yüzyılın son ve belki de en önemli zirvesine ev sahipliği yapıyor. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) bünyesi içerisinde yer alan 50''den fazla ülkenin devlet ve hükümet başkanları ''yüzyılın son zirvesi''ne katılıyorlar.

Zirveden, Türkiye''nin tam orta noktasında bulunduğu dünyanın en önemli bölgesinin ortak değerlerini belirleyen bir metnin sonuç belgesi olarak çıkması bekleniyor.

Dünya, on yıl önce, komünizmin çökmesi ve Berlin Duvarı''nın yıkılması ile yeni bir sürece girmişti. AGİT Zirvesi''nin ilk gününde yaşananlar, bu sürecin yeni bir dönemeçle karşı karşıya olduğuna işaret ediyor. Zirveye katılan heyet başkanları, çok açık bir dille, zulüm ve baskıya hoşgörüyle bakılamayacağını ifade ettiler; bu sözleri üzerine alınan Rusya devlet başkanı Boris Yeltsin''in protestosuyla karşılaşıldı.

Zirveden önemli sonuçlar çıkacağı bu protesto görüntüsünden de anlaşılıyor. Rusya, Sovyetler Birliği döneminde sahip olduğu ''süpergüç'' statüsünün devam etmediği gerçeğiyle karşı karşıya; hâlâ önemli bir devlet elbette Rusya, sözü ve protestosu anlam taşıyor... Ancak, konumu, zulmünü "Benim iç sorunum" bahanesi ardına saklanarak sürdürmesine müsaade etmiyor. Bugünün anlayışı, insan hakları ihlâlleri konusunda sınırların söz konusu olmadığı yönünde. Bu sebeple, Rusya''nın Çeçenistan''da uyguladığı soykırımın durdurulması yönünde bir kararlılık hissediliyor uluslararası câmiada.

Dünya, bir süredir, siyasî alanda bazı temel değerler ve standartlar etrafında gelişmelere sahne oluyor. AGİT çatısı altında toplanan ülkeler, katılımcı, insan haklarına saygılı, hukukun üstünlüğünü kabul etmiş sistemler ile yönetilmeyi kabul etmeleri gerektiğinin farkındalar. Bu sebeple, açılış toplantısında konuşan, henüz otoriter yapılarından tam kurtulamamış ülkelerin devlet başkanları, zirvede yaptıkları konuşmalarda, "Kısa zamanda yanlışlıklarımızdan vazgeçeceğiz" türü sözler verdiler. Önümüzdeki dönem, daha da köklü altüst oluşlara sahne olacak, bu şimdiden belli.

İstanbul''da toplanan zirvenin varacağı sonucun, liderlerin altına imza atacakları metnin en fazla etkileyeceği ülkelerin başında, hiç kuşkusuz, Türkiye geliyor. Türkiye, bir yandan Avrupa Birliği üyeliği beklentisi içerisinde, bir yandan da artık evrenselleşmiş ve muhtemelen ''İstanbul Şartı'' adını taşıyacak nihâî belgede yer alacak bazı ortak değerleri kendi içinde uygulamaya koymaktan endişeli. İnsan hakları ihlâllerine son verme yönünde kararlılık eksiği var, hukuksuzlukların önüne geçme iradesi zayıf, kendine özgü demokrasi ve lâiklik anlayışını sürdürmekten kolay kolay vazgeçmek istemiyor.

Türkiye''nin, epey uzun bir süreden beri içinde yer aldığı Soğuk Savaş''tan gâlip çıkmış câmianın özellikleri yerine savaşın mağlubu Rusya ile yakın durması akıl alır bir garabet değil. İstanbul''da yapılan zirve, başka hiçbir işe yaramasa, Türkiye''yi yönetenlere, siyasî kadrolara bu duruş yanlışlığını gösterecektir. Türkiye''nin ihtiyacı olan ortak değerler buluşmasında yerini almaktır.

Türkiye''nin pasifliği bir başka tehlikeyi de içinde taşıyor; zirveden çıkacak sonuçların çok fazla ''Batı-merkezli'' olması tehlikesi bu. Oysa, Türkiye, kendi medeniyetinin pâyitahtında yapılan son zirvede, o medeniyetten aldığı coşkuyla, daha kapsamlı ve dünyanın daha geniş bir bölümüyle buluşmayı getirecek bir değerler sistemini savunabilirdi. Tabii, daha önceden ev ödevini yapıp, demokrasi, insan hakları ve hukuk alanlarındaki kendi eksikliklerini giderebilseydi...

Tren kaçmış sayılmaz. Dünya da Türkiye''nin yanlış duruşundan vazgeçmesini bekliyor, ama beklenen olursa en fazla sevinecek bizler olacağız.