Avrupa"yı düşünmek - 2

iki gün önce Türkiye Cumhuriyeti''nin 76. yaşını kutladık. Türkiye, geleneksel olanla bağını asla yitirmemiş, son iki yüzyıllık "yenilenme" çabalarına hiç ara vermemiş, ama uluslararası strateji ve dünya konjonktürü açısından -sözcüğün tam anlamıyla- "genç" bir cumhuriyettir. Bu genç cumhuriyet çok geçmeden olgunlaşma serüveninin en üst aşamalarından birine gelecek ve belki de 100. yılında dünya üzerindeki ağırlığını iyice artırmış olacak. İşte bu düzlemde, Türkiye-Avrupa ekseni de yaşamsal bir önem barındırıyor. Bugün, gelecek haftalardaki tartışmamızın kavramsal çerçevesini oluşturması için, Edgar Morin''in görüşlerine göz atmayı sürdüreceğiz ("Avrupa''yı Düşünmek", AFA, 1988, çev. Şirin Tekeli).

Morin bugün Avrupa''ya getirilecek bir tanım için şu kökleşik çerçeveyi öneriyor: "Dünya üzerinde kurduğu egemenlik sırasında Avrupa tohumlarını onun her yanına saçar. Dünyayı Avrupalılaştırırken, Avrupalılığı da evrenselleştirir. İşte bu nedenle Avrupa''ya özgü olan şey artık Avrupalının tekelinde değildir: Ulus-Devlet, Demokrasi, Hümanizma, Akılcılık, Bilim, Teknoloji, Sanayi, Kapitalizm, Sosyalizm, bütün bunlar Avrupa''da doğmuş, ama onun sınırlarını aşmış kavramlardır. Bir bakıma Avrupa bütün dünyaya ''öncülük etmiş'' ve onu bildiğimiz dünya ''yapmıştır.'' Peki, bugün dünyadaki yeri nedir? Avrupa, coğrafi sınırları belirsiz ve tarihsel sınırları değişen bir kavramdı; Avrupa uygarlığı dünyaya yayıldığı ve yayılmakta devam ettiği için bugün belirsizleşen sınırlar artık uygarlık sınırlarıdır."

Sonuç tahmin edilebilir: "Dünyanın her yanına yayılmış olan tohumlar, Avrupa''da oluşan ilk, özgün sarmalın meyveleriyle sınırlı değildir; bugün artık bu sarmalın kendisi evrenselleşmiştir. Kuşkusuz, Avrupa da hâlâ bu sarmalın etkisinde kalıp sarsılıyor, ama sarmalın merkezi başka bir yere kaydı ve kendi de bambaşka bir boyut ve farklı bir nitelik kazandı."

Morin daha sonra şunu soruyor: "Avrupa''dan geriye ne kaldı? Bu, varlığını ancak siyasal ve kültürel hegemonyalara direnerek, onlarla çatışarak ve iletişim kurarak sürdürebilen çok-çekirdekli, çok-merkezli, coğrafi-tarihsel, uygarlıksal, kültürel bütünden geriye bir şey kaldı mı?" Morin, yanıt olarak, üç unsurdan söz ediyor: Ulus sınırlarını aşan kültürlerin (Alman, Latin, Slav) varlığı, "her biri özgün bir dille diğerlerinden ayrılan ulusal kültürlerin çokluğu ve bunlar içinde yer alan mikro-kültürlerin "olağanüstü çeşitliliği." Morin, buna dayanarak, "Avrupa nedir?" sorusunu şöyle yanıtlıyor: "Bugün Amerika''nın ve Asya''nın etki altına aldıkları kültür bölgelerinin inanılmaz büyüklüğü göz önüne alınırsa, Avrupa artık bir dizi küçük yöre, bölge, eyalet, ulus, kültürden oluşan bir evren gibi görünüyor."

Morin son bir sorunun daha yanıtını arıyor: "Peki o zaman Avrupa''yı Avrupa yapan şeyin bu çeşitlilikten, bu çoğulluktan ibaret olduğunu mu söylemeli? Bunun dışında, bugünkü ihtiyacımıza cevap veren herhangi bir temelin, bir düzen ve örgütlenme ilkesinin varlığından söz edilemez mi? Hayır. Çünkü Avrupa''nın temeli, temellerin (İmparatorluk, Akdeniz, Hıristiyanlık) yitirilişidir; Avrupa''nın düzeni, hareket halindeki bir şantiyenin düzensizliğidir. Avrupa, Avrupa haline eko-örgütleyici bir anarşi içinde gelmiş ve hiçbir zaman, onu oluşturan öğelere göre üstün konumda bir örgüt anlamında varolmamıştır. İşte bugün karşı karşıya bulunduğumuz, sözcüğün gerçek anlamında şaşırtıcı sorun da buradan kaynaklanmaktadır: Avrupa''nın örgütlenme ilkesini geçmişte değil, bugünde arama gereği. Ama bunun için pekala Avrupa''nın kimliğini devinime ve altüst oluşlara bağlayan tarihsel ilkeye geri dönüp ipuçlarını orada arayabiliriz. Avrupa''yı yeni bir altüst oluşla karşı karşıya getiren şey, içinde bulunduğu bu hayati ''kimliğini koruma'' zorunluluğudur."

Morin''in saptamalarında, kuramsal açıdan karşı çıkılabilecek pekçok öğe barındığı açık. Ancak biz Türkiye-Avrupa eksenine, bu ilişkinin yakın geleceğinde ortaya çıkacak pratik siyasal sonuçlar yönünden bakacak ve Türkiye-Avrupa ekseninin barındırdığı karşılıklı fırsat ve risklere, benzeşiklik ve benzeşmezliklere değineceğiz. Gelecek hafta daha "pratik" bir çerçevede buluşmak üzere.