Dünyanın yeni dinamikleri

Son yazılarımızda, biraz da seçim sonuçlarının doğurduğu varsayılan "belirsizlik" nedeniyle, "milliyetçilik" konusuna değindik. Türkiye''de bu konunun, pek çok kişinin şimdilerde sergilediği yaklaşımın tersine, "uzaydan gelen bir göktaşı" olmadığını ya da terör örgütünün kukla-başının yakalanması gibi konjonktürel bir değişikliğe bağlı olmadığını göstermeye çalıştık. Ayrıca dünya üzerindeki "parçalanma" ve "bütünleşme" senaryolarının birbirini tamamlayan "işlev"ini uzun uzadıya inceledik. Şimdi, tam da bu çerçevede, yaklaşık bir yıl kadar önce (2 Haziran 1998) bu köşeden dile getirdiğimiz kimi görüşleri hatırlatmak istiyorum. O dönem şöyle demiştik:

"Parçalanma ve bütünleşme: Bu iki eğilimin bir arada ve en dramatik, en gözle görülür şekilde yaşandığı yer Avrupa. AB geleceğin süper güçlerinden biri olacak mı, bilemem; ama bu iki eğilimin sonucu olan gerilimin bir kasırga halinde yaşanacağı ilk yer Avrupa olacak. Evet, Avrupa önünde sonunda bir kasırga yaşayacak. Bu kasırganın ''mekanı'' ille de Avrupa''nın göbeği olmayabilir; yani yüzeydeki çatışma alanları olarak belki de bambaşka yerleri, örneğin Uzak Doğu ya da Kafkaslar ve Orta Asya''yı göreceğiz, hatta Çin-Rus sınırı (Pakistan''dan Moğolistan''a, Japonya''ya uzanan kuşak) umulanın ötesinde bir önem kazanabilir. Ama nerede gerçekleşirse gerçekleşsin, yaşanan alt üst oluş ''Avrupalı'' olacaktır.

Bugün Endonezya''ya, Kosova''ya, Pakistan-Hindistan sürtüşmesine biraz da bu gözle bakmak gerekiyor. Güneydoğu Asya''nın, özelde Endonezya''nın iç dinamikleri ne olursa olsun, bunlar siyasal ve toplumsal düzlemde ne tür haklılıklar kurarsa kursun, ''uluslaraşırı finans''ın eli oradadır. Söz konusu yapı, neredeyse bilim-kurgu niteliği taşıyan ölçekte bir ''bütünleşme'' projesi için, her türden operasyonel girişimde bulunmaktan kaçınmayacaktır. Bunlar abartılı iddialar gibi görünebilir; ama önümüzdeki 20-30 yıl boyunca dünyanın ne şekilde parselleneceğini, teknolojik gelişim ve göçün hangi yolları izleyeceğini gözlemekte yarar var. Bütün bunların temelinde ise ''çekirdek Avrupa'' projesinin izleyeceği yön yer alacaktır.

Şimdilerde neredeyse herkes ağız birliği etmişçesine bağırıyor. ''Ulus-devlet çözüldü!'' İddia doğru olabilir; ama bu çözülüş, yaşadığımız an itibariyle, sadece ve sadece ''uluslaraşırı finans''ın yararınadır. Böylece, kasırgadan sonra ayakta kalacak ilk aktörü de açıkça görmüş oluyoruz. Ya diğerleri? Avrupa''nın merkezindeki Almanya artık her tür tarihi iddiasını kaybetmiş, bir yana bırakmış bir millet mi barındırıyor içinde? ''Avrupa''nın ruhu'' da artık can çekişmekte olduğuna göre, bu durum Alman milletinin zararına mı olacak, yararına mı? Alman milletinin kalıntıları hala hemen bütün komşularında yaşamaktadır. Yoksa Almanya için ''Avrupa'' projesi temelde yeni bir ''lebensraum'' anlayışını, yeni bir yayılma biçimini mi yansıtıyor? Önümüzdeki onyıllar Avrupa''nın geri kalanında (son Fransa seçimlerinde olduğu gibi) ''milli refleksler''in doğmasına mı yol açacak? Bu tuhaf fantazmalar bizi üçüncü aktöre, belki de bütün bu gelişmelerin ateşleyicisi rolünü oynamış olan aktöre götürüyor.

Rusya. Bir yandan Sovyetler Birliği''nin dağılmasının ''kaçınılmaz'' olduğu söylenirken, diğer yandan kimileri ısrarla bunun bir ''stratejik geri çekilme'' olduğunu iddia ettiler. Sovyet sistemi tıkanmıştı hiç kuşkusuz; yukarıda andığımız ilk aktör Ruslar''ın ''rolünü çalıyordu.'' Komünizmi pragmatik bir hakimiyet aracı olarak kullanan Ruslar, bu yolla rakiplerinin istikrarını temin eden bir ''dış tehdit''e dönüştüklerini ve gittikçe ''statik'' hale geldiklerini farkettiler. Rusya makas değiştirdi (Hiç olmazsa, bu sayede dünya ''komünizm'' saçmalığından kurtulmuş oluyor -Çin ise aynı makas değişikliğini farklı bir yoldan gerçekleştirdi). Lafı ayrıntıya boğmayalım: ''Ulus-devlet''in akıbeti ne olursa olsun, önümüzdeki dönemde yeni bir ''milli dalga''ya tanıklık edeceğiz. Rusya, Avrupa''nın yamacında, Almanya''yla birlikte bu işin ilk farkına varan ülkedir. Rusya hızla ''millileşiyor'' ve tıpkı Almanya gibi ciddi bir ''lebensraum'' iddiasına sahip. Sıkça sözünü ettiğimiz yeni ''milli işlev''in hangi yönde gelişeceğini bize Rusya''nın tecrübesi gösterecek."

Bugün Kosova''dan Pakistan-Hindistan sürtüşmesine, Endonezya''ya kadar uzanan olaylar bu yeni "milli işlev"in içeriği hakkında pek çok ipucu içeriyor. Gelişmeleri özenle ve farklı yönleriyle de incelememiz gerekiyor. Yukarıda aktardığımız yazının sonunda "Türkiye''ye gelince" deyip şunları eklemiştik: "Bu ülkede hala hemen bütün siyasal çevreler, artık varlık alanı taşımayan ve şematik bakış açılarıyla ya da teorik-ütopik bir safdillikle hareket ediyor. Gördüğümüzü sandığımız dünya hiç de öyle olmayabilir ve yarın ''gözlemci'' konumu dahi bizim için iyimser bir seçenek haline gelebilir." Bugün Türkiye''deki siyasal çevrelerin keskin bir bakış açısı değişikliği yaşadığını söylemek mümkün görünmüyor. Ama Türkiye''nin, bu koşuldan bağımsız olarak, son bir yıl içinde ciddi bir yön değişikliği yaşadığını ve bu konuda oldukça da başarılı bir performans sergilediğini görmemek için kör olmak gerekiyor.