Kavram kargaşası

Bugün de Kemal Tahir ve Ömer Seyfettin ile devam edeceğiz. Birinin sesi 38, diğerininki 80 yıl önceden yansıyacak "değişmez çatışma alanlarımız"dan birine. İlkin Ömer Seyfettin''in "Mefhum Buhranı" adını taşıyan 1919 tarihli bir yazısına göz atalım ("Türklük Üzerine Yazılar", Bilgi Yayınevi, 1993). Ömer Seyfettin yazısına biraz tuhaf ve gülünç gelebilecek bir benzetmeyle başlıyor:

"Bizim kafalarımız karpuz değildir. Çünkü henüz hamdır, ''kelek'' halinde. Bir keleğin içinde nasıl çekirdekler teşekkül etmemiş ise, bizim kafalarımızda da mefhumlar öyle kemale ermemiştir. Bizde her şeyin ismi vardır, ama hayalimizde bu ismin ''cisim hududu'' yoktur. Ben ''kelek'' diye münevverleri kastediyorum. Yoksa, halk ariftir, her şeyi öğrenmeden bilir. Münevverlerimizin en kabadayıları bugün evvela milliyetlerini, hatta ''milliyet'' ile ''ırk''ı birbirine karıştırıyorlar."

Bu son derece yalın sözlerin ardından, yine yalın bir tanım getiriyor Ömer Seyfettin: "Milliyetin hududu ''lisanla hars''tır." Kısacası dil benim evimdir ve sırf bu evin içinde yaşayan bir kültür vardır diyor. Bu yalın tanımın günümüzde bile nice tartışma başlığına yol açtığını düşünecek olursak, 80 yıl önceki "kavram kargaşası"nın pek uzağına düşmemişiz demektir. Belki de tam bu nedenle, şunları eklemek gereğini duyuyor Ömer Seyfettin: "Milliyetin, ırkın, harsın mahiyetini bilmeyen münevverlerimiz ''devlet, hükümet, millet'' mefhumlarına da zihinlerinde içtimai hakikate uygun bir şekil verememişlerdir."

Bugün pek çoğumuzun her önemli toplumsal gelişmeden, hatta hemen her seçimden sonra şaşkınlığa uğramamız, ama çok geçmeden söz konusu olay hakkında tam bir uzman kesilmemiz bundan değil mi? Örnekse, daha düne kadar MHP''nin barajı geçip geçemeyeceğini tartışanlar, MHP''nin yükselişinin son üç beş ayla sınırlı olmadığını kavrayamayanlar önce "Apo''nun yakalanması" gibi yetersiz bir açıklamaya bel bağladılar, baktılar olmuyor, daha derin analizlere giriştiler. Sanki MHP toplumsal zemine durduk yere, sırf seçim sonucunda düşen bir göktaşıymış gibi, şaşkınlık ve merak içinde bu "yeni fenomeni" incelemeye başladılar.

Ömer Seyfettin''in "halkın arifliği" ile söylemeye çalıştığı da bu. Seyfettin halka -aydın karşısında- yüce bir konum biçmiyor; yalnızca halkın "yaşanan"ın ne olduğunu gayet iyi bildiğini, gayet iyi deneyimlediğini söylüyor. Aydınımız ise -biraz abartarak söyleyelim- edinmiş olduğu kavramları toplumsal zemine, her siyasi gelişmeye, her "yeni fenomen"e uygulayınca sorunu çözdüğünü, konuyu kavradığını ve bu kavramların gereken "açıklama alanı"nı oluşturduğunu düşünüyor. Oysa bu kavramlar, çoğu zaman, "yaşanan"ın pek uzağına düşmüş oluyor. Siyasetçilerimizin büyük bölümü de, siyasi göstergelere bakarak, aynı "kavram belirsizliği"ne dayanan kurgularının toplum nezdinde kabul gördüğünü varsayıyor ve "milletin gerçek iradesi"ni yansıtmaktan uzak, anlamsız girişimlerle bu iradeyi zayıflatıyor, toplumsal zemini bulanıklaştırıyor. Bu konuda herhangi bir kesim ya da anlayışın daha "olumlu" bir tutuma sahip olduğunu iddia etmemiz de zor.

Kemal Tahir 38 yıl önce, 1961''de Fethi Naci''ye verdiği yanıtta, söz konusu eleştirmenin toplumsal bir tartışma alanı konusunda "herkesin bildiği kelime" tanımını kullanmasına ve kendisini bunun dışında kalmakla suçlamasına şöyle karşılık veriyor: "Herkesin bildiği kelime lafındaki rahatlık beni sahiden ürküttü. Demek bizi millet olarak kelimelerde çoktan anlaşmış sayıyorsun!... Bir milletin kelimeler üzerinde anlaşabilmesi çok, pek çok ileri konaktır. Biz bu konaktan daha pek çok uzağız."

Son olarak Ömer Seyfettin''in 80 yıl önce söylediklerine kulak verelim: "Evet, biz münevverler milletten evvel kendimizi tenvire çalışmalıyız. İnsan, düşünen bir mahluktur. Fakat düşünmek de mefhumların sayesinde vaki olan bir hadisedir. Mefhumlar ise muayyen şümulleriyle, tazammunlarıyla bir hakikatı tesbit eden hudutlardır. Halbuki biz bugün bir mefhum buhranı içinde yaşıyoruz. Kafalarımız henüz olmamış birer karpuz, ham bir kelek ki içindeki çekirdekler daha teşekkül etmemiş."

Ömer Seyfettin yazısını şu soruyla bitiriyor: "Bu kelek ne vakit kemale erecek?"