Rusya"nın yönü - 3

Gelecek yazıda, "Büyük Denklem" çerçevesinde açtığımız Rusya parantezini kapatacak ve "İngiltere-Rusya ekseni"ne ilişkin bazı noktaların altını çizeceğiz. Bugün, dile getireceğimiz formül ve senaryoların netliği açısından, yaklaşık bir yıl önce kaleme aldığımız kimi hususları hatırlatmak istiyorum.

6 Mart 1998: 1997 yılında gerçekleşen önemli zirvelerden biri ABD-Rusya, diğeri NATO-Rusya zirvesiydi. Zirveler bu ikisiyle sınırlı kalmadı ve "taktik savaş" niteliğindeki 1997 yılı bir hayli "stratejik pazarlığa" sahne oldu. Benim kanaatime göre, bu süreçle birlikte yeni ve gevşek dokulu bir "Yalta"nın temelleri atıldı. "Yeni Yalta" eskisi gibi keskin sınırlar içermiyor, çünkü oynak dengeler üzerine kurulu ve içinde çok sayıda "ihtimal senaryosu" barındırıyor. Bu "ihtimal senaryoları"nın seyri (örnekse, "Irak krizi"nin evrileceği yönde göreceğimiz gibi) tablonun netleşmesini sağlayacak.

Gelişmeleri tam anlayabilmek için, öncelikle dünya üzerindeki "Büyük Denklem"den söz etmek gerekiyor. Bu büyük denklemin üç nirengi noktası var: ABD, Almanya ve Rusya (İngiltere ve Çin ise mevcut stratejik çerçevenin farklı yönlere esnemesini sağlayabilecek güç odakları). Denklemin çözümünü sağlayacak "bilinmez" ise ABD''nin tutumu. Geçtiğimiz yıl, henüz "zirveler" (daha doğrusu, bu biçimsel buluşmaların ardındaki "hakiki" pazarlıklar) gerçekleşmemişken, ABD''nin önünde iki seçenek var gibiydi: ABD ya tercihini Almanya''dan yana belirleyecek ve Rusya''nın dışlanması (kontrolsüz biçimde "başıboş" kalması) sonucunu doğuracak olan bu formül kısa vadede Doğu Avrupa ile Kafkaslar ve Orta Asya''da dengelerin Batı dünyası lehine oturmasını sağlayacaktı. Ancak bu durum "tehdit kapasitesi" belirsiz bir Rusya kadar, kontrolsüz güç kazanan bir Almanya''nın da doğmasına yol açacak ve uzun vadede yıkıcı bir ABD-Almanya rekabeti kaçınılmaz hale gelecekti. Ya da ABD, Almanya''yı paranteze almak yönündeki klasik stratejisini tercih ederek Rusya ile "içeriği belirsiz" bir stratejik işbirliği içine girecekti. Bunun sonucu da Rusya''nın kendi "yaşama alanı"nda (lebensraum) belli bir manevra rahatlığına kavuşması olacaktı. 10 Mart 1998: 1997''de Rusya NATO''yla vardığı anlaşma konusunda son derece rahat bir tutum sergilerken ABD''de neler oluyordu? NATO-Rusya uzlaşması sonrasında, ABD''de kimi çevreler ciddi bir "strateji" tartışması başlattılar. Aslında üzerinde durulan soru oldukça netti: "Rusya ile varılan anlaşma demokratik Avrupa''nın genişlemesi anlamına mı gelecek, yoksa Kıta Avrupası''nda Rusya ile Batı arasına yeni bir çizgi mi çekecek?" İlk seçenek doğruysa, Rusya''ya verilen tavizlerin son derece fazla olabileceği ve Rusya''nın kendi "yaşama alanı"nda kayda değer bir hareket kabiliyeti elde edeceği vurgulanıyordu. İkinci seçenek doğruysa, Rusya''nın, "yaşama alanı"nı kendi başına garantiye alma gayreti içine gireceği ve bu durumda nerede duracağının kestirilemeyeceği söyleniyordu.

ABD yönetimi bu tartışmanın fazla uzamasına izin vermedi. Clinton hem ABD kamuoyuna hem Avrupalı müttefiklerine, Rusya''ya yaklaşım konusunda "alelacele karşılıklar" ile değil, "stratejik bir vizyon" ile hareket edildiğini -ısrarla- duyurdu. ABD "genişleme" konusunda ne kadar kararlıysa, bunun üç ülkeyle (Polonya, Macaristan, Çek Cumhuriyeti) sınırlı tutulması konusunda da o kadar katıydı. Dış politika uzmanı Jim Hoagland o dönem "Washington Post"ta yayınlanan bir makalesinde "Ukrayna" merkezli bir değerlendirme yapıyordu. Hoagland, "sınırlı genişleme" konusunda Clinton yönetiminin son derece katı bir tutuma sahip olduğunu vurguladıktan sonra, ABD''nin -başta Ukrayna olmak üzere- Baltık ülkeleri ve diğer eski Sovyet Cumhuriyetleri için, geleceğe dönük boş ve belirsiz vaadlerde bulunmaktan başka bir şey yapmadığını söylüyordu. Şimdi Hoagland''ın verdiği ilginç bir örneğe bakalım: Strobe Talbott. Gerçek bir "Rusya uzmanı", uzun yıllar ABD-Rusya ilişkilerinin geliştirilmesinde kilit rol oynayan (ve Türkiye''nin de yakından takip etmesi gereken) bir isim. Talbott "genişleme" konusunda "ateşli bir taraftar" konumundaydı. Hoagland aynı makalede Talbott''ın geçtiğimiz yıl 12 Haziran''da NATO üyesi ülkelerin büyükelçileriyle yaptığı bir toplantıdan söz ediyordu. Toplantıya katılan ve ABD''nin en yakın müttefiklerinden olan üç ülkenin diplomatı daha sonra Hoagland''a mealen şunu söylemişler: "ABD bize resmen kendi formülüne dikte etti; Talbott bize ''susmamızı'' tavsiye etti, yani kısacası ''çenenizi kapayın'' dedi, şok olduk." İlginç değil mi?

20 Mart 1998: Rusya "Avrupa''nın kalkanı" rolünü oynamaya başlar ise, dünya coğrafyası açısından sahneye iki belirleyici güç odağı çıkacaktır: Çin ve (tüm etki alanıyla; haydi daha açık söyleyelim, "lebensraum"uyla birlikte) Türkiye. Bu senaryo çerçevesinde, göz ardı edilmemesi gereken iki aktör vardır: Hindistan, Rusya ile Çin arasında, sürekli Türkiye''nin ayağına dolanmaya çalışacak; İsrail ise Türkiye''yi Ortadoğulu (sırf Ortadoğulu) bir ülke kılma gayreti içinde olacaktır. Dahası Türkiye, her koşulda, (şimdilik kaybettiği, ama yeniden kazanabileceği) Kafkasya ile Bulgaristan dışında, hiçbir komşusuyla ortak çıkara dayalı bir stratejik zemine sahip değildir ve bu yöndeki her adım Türkiye''yi, olumsuz anlamda, Almanya-Rusya ekseninin etki alanı içine sürükleyecektir. Görüldüğü üzere, Rusya parantezinin kapanma zamanı gelmişse de, bu parantezin "nasıl kapanacağı" sorusu dramatik değişiklikler barındırmaktadır. Türkiye "çok-odaklı bir belirsizlik"in izini sürmek yerine, kendini "merkez kılma"nın hesaplarını yapmak durumundadır.