Türkiye 1979

Son günlerde "Sosyal Güvenlik Reformu" tartışmalarına ilişkin olarak yapılan "IMF imalı" açıklama ve eleştiriler tam tamına yirmi yıl öncesini, 24 Ocak Kararları''nın alındığı dönemi anımsatıyor. Dekor ve replikler aynı, ama rol dağılımı epeyce değişmiş.

Türkiye 1979 yılında tam bir kapalı ekonomi. IMF ağır şartlar dayatıyor, memleket "70 sente muhtaç" halde. Ekim ayındaki ara seçimden sonra Ecevit hükümeti gidiyor, yerine Demirel Hükümeti geliyor. Başbakanlık Müsteşarlığı''na getirilen Turgut Özal, Başbakan Süleyman Demirel''in o dönem sergilediği katı ve ödünsüz "siyasi irade"ye yaslanarak, liberal bir ekonominin ilk adımı anlamına gelen ciddi bir önlemler paketi hazırlıyor.

O dönemin ayrıntılı öyküsünü Emin Çölaşan''ın ilk kitabında, "24 Ocak: Bir Dönemin Perde Arkası" ve "12 Eylül: Özal Ekonomisinin Perde Arkası"nda bulmak mümkün. Emin Çölaşan''ın çalışmaları özellikle ilgi çekici; çünkü kitaplar -yazarının olumsuz ve eleştirel bakış açısına karşın- bugünün ekonomik gerçekleri ışığında okunduğunda, ortaya oldukça "olumlu" bir tablo çıkıyor, üstelik bunların ne gibi zorlu koşullar altında gerçekleştirildiği de açıklığa kavuşuyor. Şimdi Emin Çölaşan''ın "24 Ocak" adlı çalışmasından bazı bölümlere göz atalım:

Hükümetin kuruluşundan sonra IMF somut isteklerde bulunuyor: O sıra "resmen 35, ancak katlı kur uygulamasıyla 47 lira olan" dolar kuru -gerekirseaşamalı olarak- 55-60 liraya çıkarılmalı, KİT ürünlerine toplam 160 söylüyor. Özal "Başbakanın desteği arkamızda" diyor ve kur ayarlamasıyla KİT''lerin ve kamu kesiminin finansmanı için gerekli olan ek gelir üzerinde çalışmaya başlıyor. Gerisini Çölaşan''dan dinleyelim: "Özal bu durumu evinde bir gece uzun uzun düşündü ve Demirel''in de bu konuda itiraz etmeyeceğini düşünerek kesin kararını verdi: ''Dolar 70 lira olmalıydı...'' Demirel''e bu öneriyi götürecekti. Bu nuda IMF ile pazarlığa girerse rakamın bir miktar indirileceğini biliyordu. Ancak [heyet başkanı] Woodward''ın bazı teknik toplantılarda kullandığı ''55-60 lira'' sözlerini hiç dikkate almayacak ve şok etkisi yaratacak bir uygulama hazırlayacaktı."

Kitaptan bir başka paragraf: "İstikrar programının çatısı yavaş yavaş belli oluyordu. Dolar 70 lira olacak, buna karşın KİT zamları IMF''nin istediğinden daha fazla tutulacaktı. Yapılan çalışmalarda yaklaşık 400 milyar liralık bir zam paketi hazırlanması karara bağlandı. Her mal ve hizmetin fiyatı yeniden belirlendi. Bu konuda kimsenin gözünün yaşına bakılmayacaktı. Malı ya da hizmeti kullanan, bedelini de ödeyecekti. Her türlü fiyat kontrol kararı kaldırılacak, serbest piyasa ekonomisine geçilecekti. İhracatı artırmak için yeni teşvik mekanizmaları getirilecekti."

Kitapta çok daha heyecan verici bölümler var: Kararlar karşısında Bakanlar Kurulu''nda gösterilen tepkiler, Özal''ın Türk Silahlı Kuvvetleri''nin üst düzey yetkililerine verdiği brifing, kararların açıklanmasından sonra siyasetçilerin demeçleri. Bir iki örnekle yetinelim. Ecevit: "Ekonomi, hatta devlet, büyük çıkar çevrelerine teslim edilmiştir. Hükümet, modası geçmiş bir Güney Amerika modelini, üstelik daha sakıncalı ölçülerle Türkiye''de uygulamak istiyor." Ziya Müezzinoğlu: "AP piyasa ekonomisinin acımasız kurallarını benimsemiş ve devletin kasası özel bankalara teslim edilmiştir."

Aradan yirmi yıl geçti. Türkiye ciddi yapısal değişiklikler geçirdi. Rahmetli Özal''ın tanımıyla -az ya da çok, şöyle ya da böyle- bir "zihniyet devrimi" yaşadı. Son sekiz yılımız ise bu "zihniyet dönüşümü"nün ciddi engellerle karşılaştığı, "1979 model bir Türkiye"nin çok farklı, hatta birbirine karşıt kesim ve anlayışlarca sık sık piyasaya sürüldüğü bir dönem oldu. Pazartesi günü, bu yirmi yıllık anekdotların ışığında, 1999 yılındaki Türkiye''ye bakmayı deneyeceğiz.