Doğan çocuğa ad koymak

Bizde uzmanlık derecesinde gelişmemiş olsa da ad bilimi (onomastik), dil bilimi içinde önemli bir bilgi dalıdır; zira kişi adlarında, şehir ve köy adlarında, dağ, tepe, ırmak adlarında o toplumun kültürel kimliğinin teşekkül tarzına, toplumun gelişme merhalelerine dair önemli bilgiler alabiliyor.

Herhangi bir toplum fertlerine isim koyarken hangi ölçülerle hareket ediyor?.. Yeni bir insan yavrusuna ad koymadaki ruhsatları ve sınırları nasıl belli ediyor?.. Bunlardaki dinamitler neler?.. Sülale adları, takma adlar nasıl konuyor?.. Bunlarda hangi dil bilgisi yapıları tercih ediliyor?.. Bunlar başka bilgi alanlarıyla birlikte ad bilimin cevap aradığı sorular.

Türk ad bilimi alanında yapılmış etraflı çalışmalar olsaydı, kendi toplumumuzun kültürel ve tarihî gelişimine dair arşivlerde, kroniklerde yer almamış ilgi çekici bilgilere ulaşabilirdik belki.

Bugün insan toplumlarının hemen hepsi yeni doğana kısa süre içinde muhtelif törenlerle ad vermektedir. Aslında böyle ad verme bir anlamda çocuğu yönlendirme/kısıtlama anlamı taşımakta olup "baskıcı" bir yol olarak kabul edilebilir: Anne babalar çocuklarına olmasını istedikleri şeyin, benzemesini istedikleri modelin; meselâ o günlerde moda olan bir şarkıcının, taraftarı oldukları siyasi görüşün liderinin adını verebilmekteler.

"Cesur" yahut "kahraman" adını taşıyıp da korkak ve sinik olanlara; "zeki" adında olup da parlak bir beyin işleyişi gösteremeyenlere zaman zaman rastlanması; "Menderes" adını taşıyıp da Marksist olanların görülmesi biraz da ad vermedeki bu acelecilik yüzünden. Şimdi de böyle yapılmasını önermiyorum, lâkin Dede Korkut boylarındaki ad verme usulü daha özgürlükçü geliyor bana. Ne isen, en belirgin karakterin neyse ona göre ad alıyorsun; adını "ismiyle müsemma" dedirtecek şekilde maşerî vicdanın temsilcisi olan Dedem Korkut gelip veriyor. Bazen düşünüyorum, acaba bazılarımızın taşıdığı "göbek adları" bu eski geleneğin hatırası mıdır, diye.

Taşıdığımız adlarda kültürel kimliğimizin şifreleri gizli; her birimizin adı toplumca yaşadığımız asırlara, on yıllara şahitlik ediyor, içimizdeki kavgaları yansıtıyor. 1930''dan sonraki kişi adlarımıza hemen on beş, yirmi yıl öncesiyle karşılaştırmalı olarak incelense adlarımızdaki Türkleşmenin yanısıra sekülerleşme, İslamî adlardan hızla uzaklaşma da açıkça görülür.

Er ol, Bir ol, Var ol, Hınç al, öc al... gibi adlar. Eski metinlerden çıkarılmış kahramanların adları... Adnan Menderes''in şehadetinden sonra doğan Menderesler... Sonra Devrimler, Kurtuluşlar, Denizler, Ülküler, Bozkurtlar, Alpaslanlar... Sonra Fatihler, Muhammedler, Selmanlar, Muazlar, Sümeyyeler...

Bütün bunlar bir anlam ifade ediyor. Adlarımız toplumsal tarihimizi taşıyor; elbette pek mütevazı bir kaynak olarak. Daha uzak tarihin izleri ise yer adlarında gizli.