Kentlileşen dilimiz

Hayatımız neredeyse onar yıllık bölümlere ayrılabilecek sıçramalarla değişiyor. 60''ların, 70''lerin ... 90''ların Türkiyesi farklı farklı. Günlüklerimize, hatıra defterlerimize, eski resimlerimize baktığımızda bu gün geldiğimiz noktadan, büründüğümüz şekilden biz de şaşkınlık duyuyoruz. On sekizinde, sakal bıyık yeni terlerken geniş paçalı pantalonumuz, zamanın modasına uygun gömleklerimizle çektirdiğimiz fotoğrafımızı gören çocuklarımız "A baba! Bu sen misin?" diye hayretlerini gösterirken; biz de on beş yirmi yıl önce inandıklarımız, utandıklarımız, uğrunda kavga ettiklerimizle şimdikileri karşılaştırıp "Aa!! Bu ben miyim!" diye şaşkınlıktan küçük dilimizi yutacak hallere düşüyoruz.

Biz böyle değişirken dilimiz de değişiyor tabii. Kırklı, ellili yıllarda belki bir "İstanbul Türkçesi"nden bahsedilebilirdi. İstanbul''un, yani merkezin kendine mahsus, oturmuş, nezakette seçkinleşmiş bir dili vardı. "İstanbul Türkçesi" dediğimiz bu dil, konuşma ve yazmamızın standardı olmuştu. 50''lerden sonra Anadolu, yani taşra merkeze gelirken yatağı, yorganı, kabı kacağıyla birlikte dilini de getirdi. Önceleri ezilip büzülürken; "İstanbul''a geldik gari, gari demeyem gari!" diye dilini düzeltmeye çabalarken, zamanla bundan vazgeçti; çünkü dilini değiştirmesini gerektirecek sebepler ortadan kalktı. Taşra merkezde çoğunluğu ele geçirdi. Her yeni gelen baktı ki, kendisi gibi konuşan, kendisi gibi selâmlaşan, vedalaşan, küfreden başkaları da var. Gecekondu mahallesinde açtığı dükkâna giren müşteriye "Buyurunuz efendim, ne emredersiniz?" demenin absürd olacağını gören bakkal, "Buyur dayı, ne istiyon!" dedi haklı olarak.

Önce Sirkeci''deki, sonra Topkapı''daki garajda otobüslerden eşya denkleriyle birlikte lahmacunlar, gözlemeler, çiğ köfteler de çıktı. Kente göçen, kentlileşen insanlar kentin dilini yeniden kurmaya başladılar.

Şimdi artık kulak kabarttığınızda duyabileceğiniz ses, eski "İstanbul Türkçesi"nin sesi değildir. İnce söylenen l''ler, k''ler kalınlaşmış, uzunluklar kısalmış, kısa ünlüler uzamıştır. Anadolu''nun her yerinden kendi ağız özellikleriyle gelenler, burada yeni bir dil kurmaktadırlar. Bunun için hayıflanmak da gerekmiyor elbette. Eğer dil böyle gelişecekse doğrusu ve güzeli o olacaktır. Lâkin süreç henüz tamamlanmamıştır. Her ne kadar taşra kökenli okumuşlar, hanendeler, siyasetçiler "geliyom, gelcem, gidiyom gitcen, otobüsnen gidek" deseler de "Yeni Standart Türkçe"nin oluşumu devam etmektedir; eski standart konuşma ve yazma dili esaslı bir şekilde sarsılırken, yenisi tam olarak yerleşememiş, varoş ezikliğini üstünden tam olarak atamamıştır. Burada yapabileceğimiz şey, oturup gözlemekten ibarettir.

Elbette hayıflandığımız hususlar da yok değil. Bilhassa kentleşme sürecinin bu kadar plânsız, el yordamıyla, eğitimsiz ve kültürden uzak bir ortamda gerçekleşmesinin doğurduğu nezaketsizliğin, kabalığın, saldırganlığın, yozluğun dildeki yansımaları nahoş, tırmalayıcı bir gürültü oluşturuyor kulaklarımızda. Otobüsten inerken ayağına bastığımız bir hemşehrimizin yüzüne bile bakmadan, aslâ pişmanlık ifade etmeyen kuru bir "Pardon!"a sığınıp geçiyoruz. Ayağına basılan "Ya sabır!" diyeceğine "Ayı! Öküz gibi bastı geçti!" diye söyleniyor arkamızdan. En kibarımız bile direksiyon başında kırolaşıyor, hanzolaşıyor. Duruşları bile argo olan külhanbeyi yazarlar televizyonda, radyoda sağa sola saldırıyor. Koca koca milletvekilleri birbirlerine "Yavşak!" diyor. Siyasetçi merkezde öyle der de taşradaki durur mu? Aylık bir mahalli gazete (Ordu Haber), yükselen değerlere sığınıp "Bölücü yavşak Ahmet Kaya''nın kasetleri kent hudutları dahilinde yasaklandı!" diye haber yazıyor. Eskilerin nazik ifadeleri, söverken bile medih havası veren incelikleri uçup gidiyor. İnsanın hayret makamında "Haddeden geçmiş nezaket yal ü bâl olmuş sana!" diyesi geliyor.