Kıbrıs"ta Sözlük Bilimi Sempozyumu

Beş gündür, Doğu Akdeniz Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü''nün düzenlediği "Uluslar Arası Sözlük Bilimi Sempozyumu" vesilesiyle Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti''nde bulunuyorum ve bu gibi durumlarda âdet olduğu üzere intibalarımı sizlerle paylaşmak istiyorum.

Sempozyum, Almanya, Hollanda, Polonya, Japonya, Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye''den türkologların katılımıyla gerçekleşti ve Türk sözlükçülüğünün, Türkçe söz varlığının çeşitli problemleri tartışıldı. Benim bildirimde üzerinde durduğum husus, Cumhuriyet döneminde Türkçe''nin bilim dili olarak gelişmesi ve bilim terminolijisi meselesi idi. Dilin türlü katmanlarını piramide benzetirsek, en tepedeki katmanın bilim dili olması gerekir. İnsanların çoğunu ilgilendirmiyor gibi görünen bilimsel terimler, uygulama alanına geçince günlük yaşayışımızı derinden etkileyen kelimelere dönüşüveriyor. Başlangıçta sadece bilim adamlarını ilgilendiren şu kelimelere bakın: atom, elektron, plastik, sentetik, polimer, distribütör vs. Bilim kitaplarına şöyle bir göz atanlar neredeyse hiç Türkçe kelimenin bulunmadığı başlıklarla dolu olduklarını göreceklerdir. Bu, bizim bilim alanındaki tembelliğimizden, kısırlığımızdan kaynaklandığı gibi ana dili koruma hususundaki gevşekliğimizden, vurdumduymazlığımızdan da kaynaklanıyor.

İki gün süren ve kırka yakın bildirinin sunulduğu toplantıdan sonra bir basın bildirisi imzaladık ve medyamızı, aydınlarımızı, bilim adamlarımızı dilimizin söz varlığının korunması ve geliştirilmesi konusunda titiz olmaya davet ettik.

Bu toplantının ardından yine çeşitli ülkelerden bilim adamları Türkiye ağızları atlasının hazırlanması için ön çalışmalara başladılar.

Uluslar arası sözlük bilimi toplantısı bir "ilk" idi. Bu ilk olma şerefini Doğu Akdeniz Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, sayın Metin Akar ve Nurettin Demir Beyler ile onlara yardım edenler taşıyorlar.

***

Türkiye''den dostlarımız Musa Duman, Fatih Andı ve Rıdvan Öztürk bir süredir Gazimagosa''da çalışıyorlar. Onların kılavuzluğu ile Kıbrıs''ı da gezme fırsatı bulduk. Kıbrıs coğrafi olarak Türkiye''nin uzantısı olduğu gibi, Kıbrıs halkı da Anadolu Türk kültürünün ayrılmaz bir parçası. Zamanla tıpkı Edirne ağzı gibi, Rize ağzı gibi bir de Kıbrıs ağzı teşekkül etmiş. Bilhassa İngiliz idaresi altında yaşama tarzlarında ve söz varlıklarında İngiliz tesiri yoğunlaşmış. Meselâ trafik sağdan değil, soldan işliyor, dükkân sahibi size malın fiyatını ilk ağızda TL yahut dolar olarak değil, sterlin olarak söylüyor.

Kıbrıs ağzının kendini has kelime vurgusu insana güzel bir türkü dinliyormuş hissi veriyor. Birçok eski Türkçe kelimeyi barındıran Kıbrıs Türkçesinde Rumca alıntı kelimelerle birlikte epeyce İngilizce alıntı kelime de var. Meselâ bir manav göz kararıyla tarttığı meyve tam kilosunda gelince "Cast iki kilo geldi!" diyor ; cast, yani just. Otobüs yerine bas, yani bus kullanılıyor. Kıbrıs Türkçesine şirinlik katan hususlardan biri de neredeyse her kelimenin sonuna (cık) eki getirilmesi.

Kıbrıs Türkçesinde birçok İngilizce kelimeye ilgi çekici Türkçe karşılıklar bulunmuş; bunu herhangi bir kurum değil, halk kendisi bulmuş. Meselâ noter''e tasdik memuru diyorlar. Pansiyon yerine yatı evi karşılığı kullanılıyor. Ne güzel kelimeler.

Aynı zamanda bir turizm bölgesi olması dolayısıyla bütün levhalar iki dilli: Türkçe ve İngilizce. Girne''de gördüğüm bir terzinin ismi ise tek dilli idi : "Ferit the tailor" (Terzi Ferit)!

Arkadaşlar Kıbrıs Türkçesiyle ilgili bir fıkra anlattılar. Malûm, ada giderek bir üniversite şehri halini almakta ve sanırım bu oldukça iyi bir gelecek olacak. İşte bu üniversitelerden birinde okuyan Türkiye''li bir öğrenci Kıbrıslı arkadaşıyla seyahat etmektedir. Otomobil Türkiye''den gitme, dolayısıyla direksiyon solda. Oysa Kıbrıs''ta trafik soldan işliyor ve arabaların direksiyonları sağda. Türkiye''den giden otomobillerle önünüzdeki arabayı sollamanız (daha doğrusu sağlamanız) gerektiğinde karşıdan gelen trafiği göremiyorsunuz, bu da oldukça tehlikeli durumlara sebep oluyor.

Otomobili süren Türkiyeli genç yanındaki arkadaşına karşıdan araba gelip gelmediğini sorar. Karşıdan bir otobüs gelmektedir. Kıbrıslı genç, kendi Türkçesiyle karşıdan otobüs geldiğini haber verir :

- Basçık! Basçık! (yani otobüscük)

Türkiyeli genç bunu "gaza bas ve çık" olarak anlar ve karşı şeride geçer.

Fıkranın sonunu, anlatan arkadaşlar da bilmiyordu.