Tek kişilik akademi

Rivayet edildiğine göre eskiler, roman okur gibi lügat okurmuş. Buna delilik diyenlere, ben de, günümüzde gazete sayfalarının köşelerine sokularak sabah akşam bulmaca çözen insanları gösteririm. Bugün bu lugat okuma alışkanlığını Muhittin Eliaçık gibi, değil roman okur gibi lügat okumak, günümüzde kullanılmayan Arapça ve Farsça kelimelerin listesini dahi bir deftere çıkararak onları tekrar tekrar okuyan kaldı mı bilmiyorum ama, faydadan hali bir alışkanlık sayılmamalıdır. Belki kullandığımız kelimelerin bize hangi yeni kapıları açtığını öğrenmek için iyi bir yöntem de sayılabilir. Onca vaktimizi çalan ne yapmıyoruz ki şu birkaç günlük dünyada!?

Dilimizde kullandığımız kelimelerin, deyimlerin, atasözlerinin hangi anlamda nasıl kullanıldıklarını onları söylerken değil, toplu olarak okuduğumuzda daha bir farkına varıyoruz. Aynen zamanla bizim olan, yitik bir eşyamızı yeniden buluşumuz gibi. Dilimizin zenginliğini, kullandığımız kelimelerin elastikiyetini sadece duymak için değil, aynı zamanda görmek için de zaman zaman lügatlere şöyle bir atfı nazar etmek gerek. Herkesin belki günde on kere bedava kullandığı "düşmek" fiilinin Kamus-ı Türkî''deki yirmiye yakın anlamının varlığını gözönünde bulundurursak, söylediğimiz daha iyi anlaşılır sanırım.

Lügat çalışmalarında ülkemizde öne çıkan bilgin şüphesiz Şemseddin Sami''dir. Ali Sami Yen Stadı''na ismini veren şahsın babası olan Şemseddin Sami, ömrünü konuştuğu dilin ortaya çıkmasına adamış "kırk ambar" ve "üstad-ı küll" diyebileceğimiz bir kişidir. Bugün elimizde Türkçe''nin derli-toplu bir lügati varsa, bunu biraz da Sami''ye borçluyuz. Ondan sonraki yıllarda bu alanda yapılmış bütün çalışmaların kaynağı Sami''dir. İsmail Habib Sevük''ün deyişiyle o, bir akademinin yapamayacağı bir işi başarmıştır.

Çok yönlü bir sanatkâr olan Şemseddin Sami romandan tiyatroya, gazetecilikten lügat çalışmalarına kadar her alanda kalem oynatmıştır. Ancak bunlar içerisinde asıl şöhretini lügat ve ansiklopedi çalışmalarında yapmıştır. Kamus-ı Türkî ve Kamüsu''l-A''lâm isimli lügat ve ansiklopedisinin yanında Türkçe''den Fransızca''ya, Fransızca''dan Türkçe''ye Kamus-ı Fransevî''si, Kamus-ı Arabî''si vardır. Osmanlıca ismiyle yanlış olarak yaygınlık kazanan dilin Türkçe olduğunu, Osmanlıca diye bir dilin olmadığını ilk olarak o dile getirmiştir. Bundan yüz sene önce, Türkçe''ye Osmanlıca denilemeyeceğini söylemiş, "Bu dille konuşan kavmin adı Türk, dili de Türk dilidir" demiştir. Ağdalı Osmanlıca''ya karşı çıkan Şemseddin Sami''nin şu düşüncelerine katılmamak mümkün değil: "Lisanımız pek güzeldir. Dünyanın en güzel lisanıdır dersek mübalağa etmiş olmayız. Güzelliği nispetinde de kolaydır."

Ali Birinci üstadımızın yayıma hazırladığı Mehmed Bahaeddin Toven''in (ö. 1959) Yeni Türkçe Lügat''i Akçağ Yayınları arasından geçen yıl çıktı. Eser Osmanlı harfleriyle tıpkı basım yayımlandı. Bu eserin, Türkçe Lügat adını taşıyan ilk lügat çalışması olması bakımından büyük bir önemi vardır. Daha önce Kamus-ı Türkî veya Lügat-i Osmânî ve benzeri isimlerle basılanları varsa da bu isimle basılan ilk lügattir. Kitabın ilk baskısı 1912 yılında yapılmıştır. Daha sonra 1924 yılında ikinci defa basılmıştır. İkinci baskıya Batı dillerinden Türkçe''ye giren kelimeler dahil edilirken, kullanılmaz hale gelen kelimeler de çıkarılmıştır.

Ele aldığı konu üzerinde "mûşikâfâne" araştırmalarıyla tanıdığımız Ali Birinci''nin önemle belirttiğine göre, Türkçe''nin tertib edildiği devirdeki manzarasını bu nisbette aksettirebilen pek az lügat bulunmaktadır. Lügat-i Baha da denmektedir. Batı dillerinden yaptığı tercümelerin yanında, okullarda okutulan dilbilgisi kitapları da bulunan Baha Bey''in lügat çalışmaları daha sonra da devam etmiştir. Beethoven''a olan aşırı muhabbetinden dolayı Toven soyadını alan Baha Bey bir lügatine ''B. Toven Lügati-İngilizceden Türkçeye'' ismini vermiştir. Küçük hacimli bu lügati basılmamıştır. Tamamladığı son büyük eseri ''B. Toven Lügati-Fransızcadan Türkçeye'' adını taşıyan lügattir.