109 yıl önce İstanbul

Doğulu havasıyla, eski, küçük evlerden, küçük dükkanlardan, çınarların altına gizlenmiş küçük kahvehanelerden oluşmuş, her şeyiyle bir Türk mahallesi, Kasım Paşa; eskiden kendime en yakın hissettiğim yerlerden biri de burasıydı. Buradan geçmediğim tek gün yoktu. Hatta şu an bile, buraların ilginç gece hayatı birden gözleriminin önünde canlanıverdi. Karşıdaki Haliç''te siyah, nemli, büyük zırhlı gemilerden ya da tersaneden çıkan bahriyeliler, akın akın, piyasa vakti buraya gelirler. Kol kola girerek gruplar halinde yürüyen neşeli, güleç bu insanlar, yolları ve meydanları doldururlar. Şapka yerine fes giyerler, yakaları mavi değil kırmızıdır, bunların dışında herşeyleriyle bizimkilere benzerler. Burada kendilerini bekleyen uzun, beyaz, mavi veya pembe çarşaflara bürünmüş kadınlar (anneleri ya da kız kardeşleridir) onların arasına katılır. Subaylar ise halkın arasına, en mütevazi kahvehanelere sigara içmek için takılırlar. -Zaten bu çok demokratik karışım Türkiye''ye özgü bir gelenektir: gariban kişiler arasına oturmuş paşalar, beyler ya onlarla sohbet eder ya da oradan buradan haberler anlatırlar- Müslümanlar arasında gurura hiç yer verilmediği için burada kimse değerinden birşey yitirmez."

Bu satırların yazarı bir Fransız subayı: Pierre Loti. 1876-1877 yıllarında uzunca bir süre İstanbul''da kalan ve şehre hayran olan bu romantik subay-yazar, on üç yıl aradan sonra yeniden geldiği İstanbul''da 12-15 Mayıs 1890 tarihlerinde geçirdiği üç günün gözlem ve izlenimlerini yazmış. Jacques Huré "enine boyuna incelemeye değer bir yapıtken, bir kenarda unutulan Sürgün''ün bir bölümü olan İstanbul 1890''ı okumak gerek" diyerek bu bölümü eski İstanbul''un çeşitli mekânlarını yansıtan 23 fotoğrafla süsleyerek yayımlamış. Galip Baldıran''ın dilimize kazandırdığı eser Vadi Yayınları tarafından özenli, titiz bir baskıyla okura sunulmuş. Metinlerin fotoğraflarla desteklendiği bu albüm-kitabın aBa imzalı dizgi-mizanpaj tasarımı da oldukça ilginç ve hoş.

Yukarıdaki satırlar bu kitabın 20-21. sayfalarından alındı. 109 yıl öncesinin İstanbul''unda bir Ramazan ayında Pierre Loti''nin gözleriyle şehrin çeşitli semtlerine, mezarlıklarına, Kapalıçarşı''ya, Yıldız Sarayı''na ve Sultan Abdülhamid''e ve metruk Topkapı Sarayı''na bakmak, "yabancıları sömürmek gibi aşağılık işlere tenezzül" etmeyen Türklerin varlığını öğrenmek insanın içinde buruk bir acı uyandırıyor. (s.33) Galip Baldıran''ın çevirisi, ''tercüme kokusu'' taşımayan, özgün metnin şiirselliğini başarıyla yansıtan bir çalışma olmuş. Sayın Baldıran, Huré''nin sözünü ettiği Sürgün''ü tümüyle çevirmeyi düşünmez mi acaba?

İstanbul 1890''da "cümle kapılarının" yerine "cümle kapıların" (s.15), "içli kemanları insanın kalbini dağlayan nağmelerle inilder" yerine "namelerle" yazılmış olması (s.27), "bağdaş kurmak" veya "bağdaş kurarak oturmak" yerine "bağdaş oturmak" (s.51) denmesi yahut "Yıldız sarayına dönerken saat öğle üzeriydi" (s.54) gibi küçük kusurlara da rastlanıyor. Ama bunlar, bu son cümlenin hemen ardından gelen şu cümlelerin vereceği bilgiyi ve lezzeti gölgeleyebilir mi?

"Yıldız Sarayı''nın aşırı sessiz, pırıl pırıl ve huzurlu bir görünümü vardı. Hâlâ ramazandayız, bu dönem, işten el çekme ve ibadet dönemidir; Majestelerinin ikametgâhında her yerden çok daha fazla bir titizlikle oruç tutuluyordu; bu kutsal ay boyunca oruç ancak güneşin batışıyla açılıyordu. Ben Hazreti Muhammed''in dininden olmadığım için, sadece bana, öğlen yemeği çıkarıldı; ama, hiç kimsenin yemek yemediği bu sarayda, tek başıma masaya oturmaktan öyle çok utanıyordum ki; hayatımda hiç bu kadar, yemek yemek, bana böyle münasebetsiz gelmemişti. Bu da olsa olsa batılı nezaketsizliğiydi."

109 yıl önce bir batılı, bir Fransız, bir asker, Pierre Loti, Osmanlı sarayında böylesine bir nezaketle karşılanmış ve sarayın davranışı karşısında duygularını ve düşüncelerini böylece yazmışken, bugünün sözüm ona demokratik ve laik Türkiye''sinde, hem de Osmanlı Devleti''nin kuruluşunun 700. yılı kutlanırken, yurttaşlarından başları örtülü olarak oy istemiş ve almış olan iki kadın milletvekiline ''Türkiye Büyük Millet Meclisi''nde başlarını açtırmaktan bir zafer zevki çıkarmayı düşünenlerin bulunması ne kadar hazin!

(''Hazin'' hafif kalıyor, biliyorum. Yüce meclis ile cüce sokak arasında, hayatın temiz suyu ve kırmızı kanıyla kurumların kirli kara mürekkebi arasında ''gerginlik'' çıkmasın diye olmadık laf ve mantık cambazlıkları yapan kule ve dehliz yaratıklarının tutumları, hüzünden çok öfke ve nefret doğuruyor, biliyorum. Halkımız gerginlik istemiyor! Kırma, koparma gücü olanlar istiyor gerginliği!)