Hüsrev Hatemi"nin ülkesi

Kişver, Farsçada "ülke" demek. Osmanlıların, Anadolu"ya Kişver-i Rum dediklerini de biliyoruz. İran"a ise Kişver-i Fürs.

Yine, Kuzey Azerbaycan"da ve İran Azerbaycanı"nda, kız çocuklarına "kişver" adı veriliyor. Bizim, oğlanlara "vatan" adını vermemiz gibi.

Hüsrev Hatemi, hiçbir kitabına girmemiş ve birçoğu yayınlanmamış gençlik şiirlerini bana gönderdiği vakit, aklımdaki şeyi kendisine de söylemiştim: İlk şiirler ile son yıllarda yazılanlar bir araya gelirse, ortaya anlamlı bir kitap çıkabilir. Nitekim öyle oldu.

Dergâh yayınlarından çıkan Kişver, tıbbiyeli genç bir şair adayı ile tapu sicil muhafızını aynı çatı altında buluşturuyor. Aradaki kırk üç yıllık boşluk ise çok iyi doldurulmuş. Daha geniş bilgi için bakınız: Hüsrev Hatemi Külliyatı.

Aslında Kişver"le ilgili söylememiz gereken ilk şey, Tezer Özlü"nün şu sözüdür: "Kültür, bir şeye cesaret edebilme sorunudur." (Kalanlar, Ada Yayınları, Mayıs 1990) Aynı kitapta yer alan şu cümle de, ilginç bir şekilde, tapu sicil muhafızı ile tıbbiyeli genci anlatıyor gibidir: "Bir şeyin değişmesinden ve hiçbir şeyin değişmemesinden korkuyorum." (Sayfa 37)

Kişver"in ikinci bölümü, 1955-1962 yılları arasında yazılmış on altı şiirden oluşuyor. Bu şiirlerin kimisi aruzla, kimisi heceyle, kimisi de serbest vezinle yazılmış. İkinci bölüme bir isim koymak gerekirse, bu, "arayış şiirleri" olmalıdır. 1938 doğumlu olan ve ilk kitabını 1968 yılında yayımlayan (Eski Kentte Bir Gece, Hareket Yayınları) Hüsrev Hatemi, daha lise talebesiyken aruzla şiirler yazmıştır. Hem büyüdüğü ortamı, hem de yeteneğini göstermesi açısından önemlidir bu.

Behçet Necatigil, "Bir şairin sanat görüşü, şiirlerinin bütününden çıkarılmalıdır" diyor. Elbette 17-24 yaş aralığında yazılmış şiirlerden yola çıkıp, Hüsrev Hatemi"nin edebî birikimiyle ilgili birtakım yargılara varacak değiliz. Şahsen ben, bu bölümdeki şiirleri bir müjde olarak okuyor ve görüyorum.

Kişver"in birinci bölümü "Son Şiirler" başlığını taşıyor. Bu bölümde 2005-2010 yılları arasında yazılmış yirmi iki şiir var. Ahmet Hamdi Tanpınar, "Edebiyatta benzememek esastır" der. Hüsrev Hatemi şiirinin en belirgin özelliği, yalnızca kendisine benzemesidir. (Kişver"in sunuş yazısından: "Kendim kalmaya özen gösterdim.")

Hatemi, Asaf Halet gibi, kendine mahsus bir şiir dili ve dünyası kurmayı başarmış nadir şairlerimizden biridir. Adı tek anılır. Orhan Veli"yi, Ziya Osman"ı veya Edip Cansever"i bir başına anmayız. Bu isimler, başka isimleri de çağırır, çağrıştırır. Ama bir Asaf Halet, bir Hüsrev Hatemi böyle değildir. Kuşkusuz bunun sakıncalı tarafları da vardır. Fakat bu sakıncalar, yazımızın ilgi alanına girmemektedir.

"Son Şiirler"e dönecek olursak. Yahya Kemal, "Düşünce" başlıklı şiirinde, "Gördüm ve anladım yaşamak mâcerâsını" der. Bu bölümdeki şiirler, baştan sona bu hissiyatla yazılmış gibidir.

İtiraz ve sitem, bu şiirlerin anahtar kelimeleridir. Şahit olduğu o yıkıcı ve yorucu değişim, şiirlerine "hüsran" olarak yansır. Tekrar "Düşünce" şiirine dönersek; o şiirde yer alan "İnsanlar anlaşıldı. Cihânın da sırrı yok" dizesi, "Son Şiirler"in ruhuna veya yazılma gerekçesine uygundur.

Hem her şey hızla değişiyor ve kirleniyor, hem de insan olmanın basit ve ince özellikleri ortadan kayboluyor. "Geçmiş Zaman Kışları"nın bitiş dizeleri, işte bu itiraz ve sitemin en üst noktasıdır: "Tanrım bize her yeniliği sundun / Eski sezgilerimizi almasan ne olurdu."

Eliot, "Büyük sanatçı, yüksek bir din şuuruna sahip olmasına rağmen, onu vaaz etmeyendir" demiş. Yirmi iki şiirlik bu toplamda, Hüsrev Hatemi"nin başardığı şeylerden biri de budur. Mesela "Hüseyni Bakış" şiiri, bir "teklif" olarak karşımıza getirilir. "İdris"in Makası", dinî bir hikâyenin yanı sıra, kişisel bir hikâyeyi de anlatır.

Kanaatimce, Kişver"in en kuvvetli şiiri "Beççe"dir. "Bir çatıda mı, bir göl kenarında mısın? / Kırıldı mı kanadın?" dizeleriyle biten şiir; Hatemi"deki şiirsel kudreti ve his dünyasındaki gerilimi göstermesi açısından önemlidir. "Ortak günlerimizi sen / Ne kadar sık kınadın" diyerek aynadaki yüzüne seslenen şair, duygu yoğunluğu yüksek bir şiire imza atar. Karşımıza çıkan şey, yalnızlık değil, tek başınalıktır. Ve bu, içinde bulunduğumuz çağın yan etkilerinden biridir.

Vefa bahsini açmadan Kişver yazısını bitirirsek, bir şeyler eksik kalmış olur. Hüsrev Hatemi"nin önemli vasıflarından biri de vefa sahibi olmasıdır. Adeta, vefa makamında oturur. Gençlik şiirlerini unutulmaya terk etmeyerek kitaplaştırması bile, bu vefanın sonucudur.

Kişver"in sunuş yazısındaki şu cümleler, Hatemi"nin hem dünyadaki duruşunu hem de sanat görüşünü özetler mahiyettedir: "Ben, kendimi beğenmekten uzak bir insan olarak yaşadım. Fakat bir yönümle övünürüm. O da, vefa hissimin gelişmiş olması sebebiyle bağlı olduğum insanlarda ve fikirlerde, müzik zevkimde, şiir zevkimde, dalgalanmadan durmamdır."

Vefalı insan, hakkı teslim eden insandır. Sunuş yazısında bunu da görmek mümkün.

Toparlayalım. Tutkuyu Cemil Meriç"ten, yalnızlığı İsmet Özel"den, sükûneti ve gurbeti ise Hüsrev Hatemi"den öğrendiğimi söyleyebilirim. Kemalettin Kamu"nun "Ben gurbette değilim / Gurbet benim içimde" dizeleri en çok Hatemi"ye yakışıyor. Bunun, ailesinin İran Azerbaycanı"ndan gelmesiyle değil, dünyada olmasıyla bir ilgisi var diye düşünüyorum.

Bir de şu: Birbirimizden habersiz olarak, Kırım hanlarından Halim Giray"ın iki dizesinin izini sürmek için, farklı tarihlerde Çatalca"daki Ferhat Paşa camiine gitmişiz.

Halim Giray, Ruslar Kırım"ı işgal edince, Osmanlı devletine sığınıp İstanbul"a geliyor. "Bir şehirde iki sultan olmaz" denilerek, Çatalca"da mecburi ikametgâha tabi tutuluyor. (Mezarı oradadır.)

Evet, bu: "Vatanımdan feleğin gerdişi ayırdı beni / Ettim Allah"a emanet, seni ey yar seni." Vatandan kopuş, ancak böyle anlatılabilir.

Hüsrev Hatemi"nin bu dizelere özel ilgi duyması, içindeki gurbet duygusuyla bağlantılı olabilir. Böylece Kişver, bir anda, büyük bir özlemin adına dönüşüyor.