Girdabın sarmalı

Sosyal değişmenin ne geleneksel kültürlerde kabul edildiği gibi ne çevrimsel (cyclical) ve ne de XVIII. Yüzyıl aydınlanmacılarının arzuladıkları gibi çizgisel (linear) karakterde olduğu ikna edici bir açıklıkla gösterilemeyince; ama değişimde hem tekrarların, hem de kaynaktan uzaklaşmanın gözlemlendiği inkâr edilemeyince birçok insan çareyi sosyal değişmelerin sarmal (helical) bir yol takip ettiğini benimsemekte buldu. Böylece tarihin kaçınılmaz sona yönelik hareketlerin ardarda gelişinden oluşmasıyla birlikte kendini farklı düzeylerde tekrar ettiği kabul edilmiş oldu.

Gelenek ve modernlik zaman telâkkileri bakımından sarmal tarih anlayışı dolayısıyla bir uzlaşmaya vardılarsa bile bunun insanlığın nerede bulunduğunu tespit bakımından pek işimize yaradığı söylenemez. Sovyetler Birliği''nin yıkılması bir tekrarı, Çarlık Rusya''sına dönüşü getirmedi. Yine de bir başka dönüş yaşandığı apaşikâr. Soğuk savaş sırasında sermaye çevreleri Sovyetlerin materyalist sanat anlayışı karşısında hakikatin aranmasında ruh gücüne güvenen bir sanat etkinliğinin korunmasında menfaatleri olduğu düşüncesindeydi. Soğuk savaş sonrasında ise sermaye çevreleri sanat anlayışı bakımından çok çabuk Sovyetlerin yerini işgal etti. Önceleri ideolojik savaşın bir âleti gibi düşünülen sanat ürünleri (artık bu özelliklerine ihtiyaç duyulmadığından) hızla metalaştırıldı ve çok sayıda insanın bu eserlere nüfuzunu önleyici tedbirler alındı. Dönüş gerçekleşmişti: Tıpkı yirminci asrın başında olduğu gibi ruh gücüne güvenen sanat etkinliği ve kapitalizm çatışan iki tutum olarak karşı karşıdaydılar. Bir dönüş söz konusuydu; ama yine de eski duruma avdet edilmemişti: Kapitalizm ruh gücüne güvenen sanatçıyı toplum nazarında ve dünya ölçüsünde marjinal kılmayı başarmıştı.

Türkiye de bu dönüşten nasibini aldı. Soğuk savaş şartlarının ortadan kalkması demek ülkemizin güvenliğinin NATO şemsiyesinde aranması zaruretinin de ortadan kalkması demekti. Türkiye devletler arası ilişkilerde girişimci olmasını engelleyen en büyük etmenin kayıtlarından kurtulduğu anlayışına varmalıydı. Fakat Sovyetlerin yıkılmasıyla doğan dönüşün sonucu bu olmadı. Türkiye''nin yönünün tespitinde kararlara etki etme gücüne sahip olanlar dönüş vakıasını kayıtlardan kurtulma olarak değil, yeni kayıtlarla karşılaşma olarak yorumladı. Dolayısıyla "dönüş" kendi kendini müstemlekeleştirme siyasetinde benimsenen ilkelerin pekiştirilmesine vardı ve nihayet devletin restorasyonu yönelimlerine raci oldu. Ne var ki yukarıda zikredilen yorumda kırk beş yıl devam eden soğuk savaş boyunca Türkiye''nin geçirdiği sosyal değişimin yerini tespit etmek mümkün değildir. Bu değişim sonucunda her ne ortaya çıktı ise çıktığı yere geri sokulamayacağına göre bundan böyle atılacak her siyasi adım sosyal değişim ürünleriyle sürtüşmeye varacaktır. Kapitalizm, omlet yemek isteyip de yumurtaların kırılmasına gönlü razı olmayanları açlığa mahkûm ediyor.