İndir, kazan!

Nereye varacağını bilmiyoruz; ama bir düşünceye sadakat göstermenin toplum katında üstün yerini kaybettiği ve bir düşüncenin değerini düşürdükçe insanların kazançlı çıkmayı hesapladıkları günlerde yaşıyoruz. İndiren kazanıyor. Ne kazanıyorlar? İtibar mı? Hayır, her şeyden önce para. Yine hayır: İnsanların para kazandığı yolundaki açıklama da içinde bulunulan durumu tam betimleyemiyor. Daha çok para insanları kazanıyor.

İnsanların parayla ilişkileri tıpkı alkollü içkilerle olan ilişkilerine benziyor. Önce bir içki alıyorsunuz; arkasından bir içki başka bir içki almayı kolaylaştırıyor ve sonuç içkinin sizi almasına varıyor. Geçiminizi sağlamak için para kazanma mecburiyeti içine dalıyorsunuz; fakat düzen öyle işliyor ki geçiminizi sabit bir miktar para kazanmakla sağlamanızın mümkün olamayacağını kabul ediyorsunuz. Dolayısıyla gerekli olduğunu düşündüğünüz para miktarı siz para kazandıkça yükseliyor. Sonunda bir bakıyorsunuz, hayatınızı tanzim etmek için para kazanan bir insan olmaktan çıkmış; para kazanabilmek için hayatını düzenleyen insan durumuna düşmüşsünüz.

Hayatını devam ettirebilmek için paranın izini sürmek dünyamızın sınırlarını çizdiği zaman bir düşünceye sadık kalarak edindiğimiz dünya parçalanıp dağılıyor. Halbuki insanlar parayı bir düşüncenin kuvveden fiile çıkması için kullanacakları bir maddi güç gibi görme eğilimindedirler. Süreç içinde paranın bir maddi güç olarak belirgin vasfı pekişir. Lâkin para gücünü düşünceye destek olmak yolunda değil, kendi gücüne rakip tanımadığını ispat etmek yolunda gösterir. Etkisini gösterdiğinde kimsenin kuşkusu olmayan para düşüncenin hizmetine girmez. Bilâkis etki sağlayabilmek için parayı araç gibi kullanmak gereğini baştan kabul eden düşünce, bu verdiği açık sebebiyle paranın hizmetine girer.

Para kazanmanın en etkili yollarından biri indirimdir. İndirim sırasında para parayı indirir. Fiyatların indirilmesi demek küçük küçük paraların hızla bir yerde birikmesi (terakümü) ve dağınık halde piyasada yüzen küçük paraların aynı elde toplanmaya elverişli duruma sokulmasına (temerküzüne) zemin hazırlamak demektir. Büyümek ve toplumu işgal etmek için parayı bile indirmeyi göze alan para insanlar katında yüksek tutulan her ne olursa onu indirmek suretiyle zaferini ilân etmekten çekinmeyecektir. Düşüncenin, ahlâkın, dostluğun, sevginin değerini indirmek paranın her kapıyı açtığı görüşü sayesinde gayet kolay hale gelir.

Pratik tecrübe "İndir, kazan!" ilkesinin ne kadar kolay sonuç verdiğini insanlara gösterdi. İnsanlar indirip kazanma usûlünü yerli yerince uygulayabilmek için bir süre "yükseltme" taktiğine başvuruyorlar. Tıpkı yaygın ticarette yüksek fiyatlarla kârı garantiye aldıktan sonra terakümü ve temerküzü artırmak gayesiyle indirime gittikleri gibi kültürel değerler konusunda da pahalı bir dönem yaşanmasını gerekli sayıyorlar. Ama hemen arkasından ucuzluk geliyor. Düşünceyi, ahlâkı, dostluğu, sevgiyi indirime tâbi tutabilmek için yapay olarak onlara kıymet atfetmek gerekiyor.

Bütün bunlar paranın emrine girmiş kimselerin toplumda ilk sırada yer aldıklari bir ortamda cereyan ediyor. Toplumdaki sıranın, sıralamanın değişmesi için gösterilen insan faaliyetine "düşünce" diyoruz. Düşünceye sadakat gösterdiğimiz nispette paranın hükümranlığında bir düşüş başlıyor. Toplum hayatında düşüncenin seçkin bir yer sahibi olduğu bir dönem açılırsa neyin neye tekabül ettiği konusunda zihnimiz daha çok aydınlanacak. Belki birbirimize şunu söyleyebilme imkânına kavuşacağız: Paranın itibarını aşağı indir, haysiyetini kazan!