Şiraze

Cumartesi günü (15.5.1999) yayınlanan yazımın bir bilmece gibi sona erdiğinin farkındayım. Şimdi burada neden böyle olduğunun hikâyesini anlatsam söyleyeceklerimin kimseye bir yararı dokunacağına ihtimal vermiyorum. Yine de yazımın bitişini bilmece gibi kalmaktan kurtarmamın gerekli olduğunda şüphem yok.

Söz konusu yazımda siyasi hadiselerin vuku bulmasına aracı olan aktörlerin toplum örgüsünde yer tutan herhangi bir tarafı temsil etmediklerini, dolayısıyla Türkiye''deki siyaset oyununda, her ne kadar hepimiz belli bir dönem boyunca kendimizi bir yanılsamaya kaptırmış olsak da, tutulacak taraf bulunmadığını vurgulamıştım. Yazım geçmişinde ruhban hakimiyeti olmayan bir toplumda demokratik düzen tesis etmenin mümkün olup olamayacağı sorusuyla nihayet bulmuştu.

Tarihî gelişimi içinde Avrupa''da siyasi tarafları teşhis etmede zorluk çekmeyiz. Çünkü feodal dönemde toprak sahiplerinin teşkil ettiği "taraf" bize bir başlangıç, giderek nirengi noktası verir. Avrupa''da toprak mülkiyetini elinde bulunduranlar aristokratlar ve kilisedir. Daha işin başında ruhban sınıfı toprak sahiplerinin onlarsız yapamayacağı bir şiraze konumu kazanmıştır. Modern zamanları oluşturan süreç içinde topraklar el değiştirmiş, toprak sahibi olmanın önemi başka mülkiyet biçimleriyle yer değiştirmiş ve buna koşut olarak ruhbanlık da değişime uğramıştır. Fakat düzen fikri başlangıçta rahiplerin güdümündeki anlayışla bir zihniyet çerçevesine oturtulduğu için feodalizmin yerini alacak olan her düzen başlangıç noktası esas alınarak tasarlanmıştır. Dolayısıyla bir siyasi düzen olarak demokrasi rahiplerin toplum düzenlemesi içinde hangi yerde bulunacaklarını, eğer onlar olmayacaksa onların yerini kimlerin tutacağını belirlemeksizin düşünülemeyecek bir yapıdan başka bir şey olamaz. Geçmişinde ruhban kültürünün ağırlığı hissedilmiş toplumların her birinde siyasi tarafları teşhis etmek hiç zor değildir.

Beri yandan, daha dün denecek kadar yakın zamanlara kadar toprakta özel mülkiyet anlayışına uzak durmuş olan Türkiye''ye demokrasi giydirildiği zaman hangi görüntüyle karşılaşıldığı ortadadır. Mülkiyet haklarından doğan şahsî tasarruf imkânının yalnız toprak sahipliği bakımından değil, her alanda devlet aygıtları aracılığıyla yönlendirilebildiği, ihtiyaç duyulduğunda ihlâl edilebildiği bir toplumda tek "taraf" ağır basıyor. İlk bakışta farklı taraflar gibi algıladığımız çıkar öbeklerinin, onları yakın bir tetkike tâbi tuttuğumuzda ağırlığı tartışılmaz tek tarafın gücüne yamanmak gayretindeki unsurlar olduğunu görüyoruz. Bu işteki garip, garip olduğu kadar acı hususiyet odur ki devlet aygıtlarının güdümüyle çıkarlarını teminata bağlamak isteyen bu unsurlar devletin ağırlığı karşısında tartıya gelmeyecek kadar, toplum için bir şiraze konumu üstlenemeyecek kadar hafiftirler.