Anadolu Aslanları"nın birinci uyanışı

Adembeyzade İbrahim, Sipahizade Hamid ve Şürekası İslam Ticaret Bankası adı sizin için bir şey ifade ediyor mu? Bu, Adapazarı''nda 1914''de 75.545 Osmanlı Lirası sermaye ile komandit şirket olarak kurulan milli bir bankanın adı. Daha sonra adı Adapazarı İslam Ticaret Bankası olmuş. Elimde 1929 tarihli Uyanış adlı bir dergi var. Orada adı geçen bankanın bir reklamını görüyorum. Bu defa sermayesi 1 milyon TL olmuş. Merkezi Adapazarı, İstanbul''da şubesi var. Diğer şubeleri, İzmit, Eskişehir, Düzce, Bolu, Hendek, Bozüyük, Mudurnu, Gerede, Geyve. "Muhtelif şehirlerde muhabirleri" varmış. Her nevi banka muamelatı yaparmış. "Müsait şeraitle tevdiat kabul eder"miş. Reklam böyle.

Bu banka kurulduğunda aslında Adapazarı''nda Osmanlı Bankası ve Ziraat Bankası mevcut. Fakat her ikisinde de Anadolu insanını savaş şartlarında tatmin etmeyen bir şeyler var. Mesela Osmanlı Bankası, Türk ve Müslüman tüccara kredi vermek için Hıristiyan bir tacirin kefil olmasını şart koşuyor. Yani Müslüman ahaliye güvenmiyor.

Size bir başka örnek vereyim: Yıl 1916. Savaş yılları. Osmanlı Maliye Nezareti Ziraat Bankası''nın çiftçiye ve tarıma dayalı sanayi girişimlerine özel krediler vermesi için yasa çıkarıyor. Yasayı hazırlayan, Maliye Nezareti Müşaviri Mösyö Loran.

Osmanlı milletler sistemi içinde finans kuruluşlarının nasıl çalıştığını gösteren ipuçlarını vermek istedim. Özellikle Balkan Savaşları sırasında gayrimüslim vatandaşların düşmanları desteklemesi, Osmanlı vatandaşlığı kavramını iflas ettirmiş, onun yerine Müslüman Türk unsurunun öne çıkmasına yol açmıştı. Artık akla kara birbirinden ayrılmaya başlamıştır. Çünkü vatan elden gitmektedir. Ekonomik hayatta geleneksel olarak azınlıkların hakimiyeti söz konusudur. Mesela o zamanın İstanbul Ticaret Odası''nda gayrimüslim unsurun ağırlığı vardır. Buna karşı Müslüman-Türk Tüccarlar Müslüman Tüccar Cemiyeti''ni kurma gereğini duyarlar. İttihat hükümetlerinin politikaları da ayrışmayı sağlama ve ekonomide milli varlığı geliştirme yönündedir.

İstanbul''da olduğu gibi Anadolu''nun her yanında ekonomik dayanışma anlamına gelen anonim şirketler kurulmaya başlar. Müslüman ahali, hisse senetlerini alarak birlik oluşturma gayreti içine girer. Bu, ekonomide milli uyanıştır.

Burada dikkatinizi çekmek istediğim nokta, bu uyanışın merkezinin Konya olmasıdır. İttihat iktidarları Konya''yı Türklüğün merkezi olarak tarif etmektedir. Milli Mücadele sürecinde Anadolu''da en fazla şirket Konya''da kurulduğu gibi ilk milli bankanın (Konya Milli İktisat Bankası) kurulduğu yer de Konya''dır. 1917''de Konya Milli İktisat Bankası Genel Kurulu''na katılan Ticaret Umum Müdürü Münir Bey şunları söylemektedir:

Türkiye''nin merkezi olan Konya''da Hilal-i Osmani nasıl tecelli etmiş ise, uygarlık yolu olan özel teşebbüs ve ortak girişim fikirleri de bu mübarek iklimden doğarak Osmanlı ülkesinin dört bir yanına örnek olmuştur.

1920''ye gelindiğinde Konya''daki büyük anonim şirket sayısı 20''yi bulmuştur. Karaman, Aksaray, Kayseri, Aydın, Adapazarı gibi Anadolu şehirlerinde de bir milli şirket oluşturma kampanyası başlar. Sonra? Uygarlık yolu olarak tasvir edilen özel teşebbüse ne oldu? Neden İstanbul ve Ankara''daki bir avuç devletçe desteklenen yarı resmi girişimcilere kaldı? Ve neden ancak aradan geçen 60-70 yıl sonra yeniden bir şirketleşme sürecine girilebildi?

Neden Anadolu insanının ekonomik olarak toparlanma merkezi yine Konya oldu? Bunların tahlili iyi yapılmalıdır.

O gün adları anonim şirketlermiş. Bugün şirket veya holding şeklinde varlık gösteriyor. Bunun sadece ekonomik bir uyanış olduğunu söylemek zor. Hem ekonomik hem milli bir uyanış.

Geçmiş günler, vatanın zor günlerinde Anadolu insanının gösterdiği fedakar çabalarla dolu.