Bir 100. yaş günü münasebetiyle

"Bütün ünlü düşünürler uzun vadede iki şeyden emin olabilirler: Öleceklerinden ve aşılmış olarak değerlendirileceklerinden. Birinci olayın ikinciden önce söz konusu olması bir şanstır."

Bu çok hoş tespit Amerikalı ünlü antropolog Marshall Sahling imzasını taşıyor. Bir zamanlar farklı "kültürler-uygarlıklar"da gözlenen farklı "mesafe" kavramına (mesela: İki Alman, iki Amerikalı ya da iki Arap bir araya gelince birbirlerine ne kadar yakın dururlar; aşılmaması gereken "korunaklı alan" kaç metredir?) ilişkin güzel sayfalarıyla tanışdığım Sahling''in bu tespiti Brezilyalı bir meslektaşı tarafından 100. yaş gününü kutlayan Claude Levi-Strauss''a ilişkin şöyle zenginleştirilmiş: "Bu ona şu üçüncü imkanı yaratma zamanı tanıdı: Bazılarınca aşılmış olarak değerlendirilmek ve yaşarken yeniden keşfedilmek."

Ünlü Fransız etnolog Claude Levi-Strauss''un 100 yaşına başması dolayısıyla başta ülkesinde olmak üzere hemen her yerde pek çok yazı yayımlanıyor bugünlerde. Bizde de Cogito dergisi erken davranıp ünlü düşünürün yaş gününü yaz sayısında kutlamayı unutmamıştı.

Fransa''da bu yaş günü dolayısıyla Branly Müzesi''nde Levi-Strauss''in seyahatlerinde toparladığı objelerin sergilenmesi eşliğinde büyük bir "yaş günü partisi" tertiplenmiş. Seyahatlerde çekilmiş fotoğraflardan oluşan bir sergi, etnoloğun hayatı ve eserlerine ilişkin film gösterileri ve bilim ve sanat dünyasından önemli kişilerin Strauss''un eserlerinden bölümler okuyacağı dokuz saatlik program.

Şöyle bir göz attım bu okuma saatlerinde yer alacak kişilere. Büyük çoğunluğunu tanımadığım bu okuyucular grubu içinde –belli ki- her milletten insan var. Bu isimlere göz atınca insan ister istemez bu kültür adamları ailesine gıpta ediyor. "Keşke" diyor insan, "Bizden de hiç değilse bir isim olsaydı aralarında."

(Pek yeri değil ama söylemeden geçmeyeceğim: AB''ye layıkıyla girebilirsek eğer bunun da yolu açılacaktır inşallah!)

Tamam, "Seyahatlerden ve seyyahlardan nefret ederim" diyerek yola çıkıp 1935''den itibaren üç kere Brezilya''ya gidip Bororo''ları ve Nambikwara''ların arasında yıllar geçiren Levi-Strauss''un izinden giden bir etnolog-antropoloğumuz yok. Ama unutmayalım ki, bu bilim ve edebiyat adamının 1955''de yayımladığı ve yayımlanır yayımlanmaz büyük bir olaya dönüşen "Hüzünlü Dönenceler" (buradaki "dönenceler"i, iki dönencenin arasındaki "sıcak kuşak" olarak anlamak gerekiyor) adlı kitabında Hindistan, Pakistan ve dolayısıyla İslam da söz konusudur. Dolayısıyla "Bizden birileri"nin hiç değilse bu konulardan hareketle bir "okuma heyeti" arasında yer alabilmesi ne güzel olurdu.

Levi-Strauss''u 45 yıldır tanıyan ve hakkında kitaplar yazmış olan filozof Catherine Clement, "Hüzünlü Dönenceler"in önemi şöyle anlatıyor:

"Hüzünlü Dönenceler, 1955''te yani Fransa''da dekolonizasyonun başlamasından 5 yıl önce yayımlandı. Bu eser önemli, çünkü bir etnolog ilk olarak radikal biçimde açık olarak Batı''yı eleştiriyordu.. (...) Bu kitap sadece bir etnoloji kitabı değil, aynı zamanda bir seyahat, hatıralar ve Batı eleştirisi kitabıydı."

Clement''in çok uzun zamandır tanıdığı etnoloğu bize tanıtan şu sözleri de çok dikkat çekiciydi doğrusu:

"(Levi-Strauss) teknik ilerleme ve özellikle de iletişim alanındaki ilerlemeler konusunda son derece güvensiz-kuşkucudur. İnternet üzerine ne düşündüğünü sormadım bile. Çünkü o, fazla iletişimin ve fazla yakın durmanın yıkıcı olduğunu, insanların arasında gerekli mesafenin belirli bir yavaşlığı gerektirdiğini düşünüyor."

Gerçek insan haklarının yeryüzündeki bütün canlı türlerine saygıyı gerektirdiğini söylemesi gibi, hız ve ilerlemeye ilişkin bu eleştirel bakışı da onun niçin Budizm''e yakın durduğunu iyi açıklıyor.

Oldu olacak, Levi-Strauss''un 100. yaş günü dolayısıyla düzenlenen etkinliklere ilişkin ne düşündüğünü de (yine Clement''in ağzından) aktarayım: "Kendisine bundan söz etmememi istedi."

100. yaş günü dolayısıyla bir Fransız gazetesinde yakınlarda yayımlanan bir yazıda yazar, "Ne gerçekten bilimsel, ne açıkça felsefi, ne sadece edebi; hepsi bir arada" olarak nitelediği "Hüzünlü Dönenceler"in İslamiyetten söz eden satırlarına (İslamiyetin hakimiyet ve iktidar organizasyonu anlamında Doğu''nun "Batıcı" unsurunu oluşturduğu fikri) katılmadığını söyledikten sonra şöyle devam ediyordu: "Gerçekte Claude-Levi Strauss eğer İslamdan nefret ediyorsa, bu Batı''yı sevmeme nedenlerinden dolayıdır."

Bu konu ilgimi çekti ve "İslamiyet ve Levi-Strauss" konusunda bizde neler söylendiğini araştırdım hızla. Karşıma tek bir metin çıktı: Geçen yıl çok genç yaşta kaybettiğimiz felsefeci Ulus Baker''in bir konferansından birkaç satır sadece.

Baker, "Tek bir yabancı antropoloğunun, Claude Levi-Strauss''un Hindistan gezisi sırasında İslamiyete dair en derin gerçekliklerden birini açığa vurabilecek kadar zaman bulmasında bizi şaşırtan bir şey olmalı, değil mi? Bu gerçeklik, ''basitlik hayranlığı"dır. Türbelerin şatafatlı olmayışında yatan, İslam''ın en son, dolayısıyla en yalın, en basit, en ''rasyonel'' din olması gerektiğine dair bir kanıtlama tarzı" diye başlayıp devam ediyordu.

Tartışılması gerekli bir metin tabii ki bu. (Meraklısı bulup okuyabilir.)

Yazının sonunu, bana bu yazıyı yazdıran Sahling''in sözlerini tekrarlayarak bitireyim:

"Bütün ünlü düşünürler uzun vadede iki şeyden emin olabilirler: Öleceklerinden ve aşılmış olarak değerlendirileceklerinden. Birinci olayın ikinciden önce söz konusu olması bir şanstır."