Bir kere daha "emanet-teminat" hakkında

“Bir kere daha” diye başladım yazıya, çünkü konuya ilişkin bu üçüncü yazım. “Emanet-teminat” meselesine ilişkin ilk yazıyı Muhsin Yazıcıoğlu''nun ölümünden kısa bir zaman önce “Hrant Dink cinayeti”ne ilişkin yaptığı bir açıklamayı gözden geçirmek için yapmıştım. Yazıcıoğlu, tabii ki iyi niyetle şöyle diyordu:

“Hrant, bu toprakların, bu topraklarda yüzlerce yıl egemen olmuş kültürün bir yadigarı idi. Benim için bir emanettir. Dink benim zimmetimdeydi. (…) Türk ve Müslüman olarak ben, benim dinimden olmayanı benim zimmetim altında görürüm. Onun canından ben sorumluyum.”

Yazıcıoğlu''nun gayrimüslimlerle ilgili olarak dile getirdiği bu “emanet-zimmet” anlayışının bugün için doğru bir yaklaşım olmadığını bu açıklamanın yapıldığı günlerde anlatmaya çalışmıştım.Çünkü bugünün demokrasisinde “emanet-teminat-zimmet”e yer yoktu. Kimse kimseyi “himaye” etmiyor, “koruması altına” almıyordu.. Bir demokrasinin sayılan ve sayılmayan alanlarla ilgili olarak vazgeçilmez ve kaçınılmaz niteliği olan “çoğul” olma halinin “emanet-teminat” gibi eskinin imparatorluklarına özgü yapısını-zihniyetini hatırlatan kavramlarla tanınması ve ifade edilmesi doğru değildi. Demokrasilerde bu konudaki hassasiyet “ahlaki” olarak niteleyebileceğimiz bir yaklaşımla değil, tabii olarak siyasi iktidarların “kırmızı çizgileri”ni de belirleyen demokratik hukuk düzeni yoluyla sağlanıp ve teminat altına alınıyordu.

“Emanet-teminat” konusu daha sonra Başbakan''ın seçim sonrası yaptığı “balkon konuşması”nda tekrar karşımıza çıktı. Başbakan -tabii ki iyi niyetle- şöyle diyordu: “74 milyonun her bir ferdinin yaşam tarzı, inancı, değerleri, bizim üzerimizde mübarek bir emanetttir.”

Görüldüğü gibi bu konuşmada özellikle atıfta bulunulan “farklılar” doğrudan gayrimüslim vatandaşlar olmasa da “inanç” meselesinin altı yine çiziliyordu. Bu görüş de içinde “problemli” diyebileceğimiz öğeler, kavramlar barındırmaktaydı. ”Emanet” ve aynı kökten olan “teminat” kavramları akla ister istemez “zimmet” kavramını da getirmekteydi. Yani: Seçimle iş başına gelmiş bir siyasi parti, kendi seçmenleri dışında kalanlara olduğu gibi, farklı “yaşam tarzı, inanç ve değerler”i de “namusu ve şerefi” olarak görüp “teminatı” altına almaktaydı.

Başbakan''ın geçen gün New York''ta yaptığı konuşmaların birinde “emanet” meselesini tekrar hatırlatmasına şahit olduk. Şu sözleriyle:

“Benim ülkemde Musevi vatandaşlarım var. Ben kendileriyle görüşmeler yaptım. Asla bir endişe içinde olmayacaksınız, herhangi bir şey duyduğunuz, hissettiğiniz anda muhakkak haberimiz olsun, zira sizler bize emanetsiniz, bu topraklarda bizim güvenliğimiz altındasınız. Kimseden size herhangi bir yanlış yapılmasına izin vermeyiz. İsrail yönetiminin yanlışını biz ülkemizde yaşayan Musevi vatandaşlarımıza asla ödetmeyiz. Niye? Çünkü bizim adaletimizin gereği budur. Bizim aldığımız siyasi terbiyenin gereği budur. Bu sadece bugün için değil ha... Tarihten gelen bizim yetişme tarzımız bu, yaklaşımımız bu.”

Birçok kalemden övgü alan bu sözler -doğrusu- benim açımdan yine “problemli”. Niçinini anlatmak için önce “empati” yapmayı deneyelim: Siz bu ülkenin Musevi vatandaşlarından -”vatandaş” olmak da şart değil ya- birisi olsaydınız, hükümet başkanının sizin güvenliğe ilişkin endişelerinizi bu sözlerle yatıştırmaya çalışmasından memnun olur muydunuz? Olmazdınız herhalde. Madem ki sürekli olarak yurt bildiğiniz bu ülkenin yönetim sisteminin demokrasi olduğu ilan ediliyordu, o halde hükümetin temel hak ve özgürlüklerinize ilişkin ek bir “teminat” vermesine bir anlam veremezdiniz herhalde... “Müslüman” vatandaşlara ilişkin dile getirilmeyen bu “teminat”ın sizler için verilmesi sizi insan ve vatandaş hakları açısından “farklı” bir konumda kabul edildiğiniz yolunda bir şüpheye düşürmez miydi?

Başbakan''ın sözlerinin devamında bu “teminat”ı “Bu sadece bugün için değil ha... Tarihten gelen bizim yetişme tarzımız bu” cümleleriyle pekiştirmesi kafanızı daha da karıştırırdı herhalde. Çünkü bu son sözler size ister istemez “tarihi”, yani imparatorluk dönemini hatırlatacaktı.

Bakın “hoşgörü” meselesi yine karşımıza çıktı... Dikkat ederseniz “tahammül”den değil “hoşgörü”den söz ediyorum. Çünkü gerçekten de Osmanlı''nın “millet sistemi”, tahammül üzerine değil hoşgörü üzerine inşa edilmişti. Ancak şunu unutmadan: Bir tür, yani zamanındaki diger uygulamaları arasında parıldasa da sonuç olarak “muhafazakar ve ataerkil bir toplum”un hoşgörüsüydü bu. Demek ki “teminat-emanet-zimmet” kavramları üzerine kurulu bu hoşgörüyü Türkiye''nin de ulaşmak istediği bugünün liberal (başkası olmadığı için onu anmak zorundayız) demokrasisine taşımak –iyi niyet belirtisinin dışında- yerinde bir “taşıma” değildir. Çünkü bu topraklarda “tarihte” karşımıza çıkmış ve devlet tarafından “teminat” altına alınmış olan hoşgörü, zamanının bir icabı olarak “bireysel vicdan özgürlüğü”nü tanımayan türdendi..

Toparlayacak olursak: Benim düşüncem, gayrimüslimler söz konusu olduğunda sıkça dile getirilen bu “emanet-teminat” söyleminden vazgeçmenin zamanının çoktan geldiği yönünde. Bu konu çerçevesinde “tarihten gelen”leri de bir kenara bırakmanın zamanıdır artık. Çünkü dünya çok değişti, özgürlük denince bugün çok daha başka şeyler aklımıza geliyor, “eşitlik” ilkesi o derece güçlendi ki (“kimlik siyaseti”nden yana olsak da) iyi niyetle de olsa toplumun bir kesiminden”farklı” olarak söz edilmesi artık iyi şeyler çağrıştırmıyor.

Ayrıca unutmayalım ki, bu ülkedeki toplumun çok önemli bir bölümü yakın zamana kadar gayrimüslimdi. Dolayısıyla, “tarih”te arayıp bulduğumuz “emanetler”i hatırlatmak yerine bu cemaatleri oluşturanların sayılarının nasıl olup da bugünkü seviyeye düştüğü üzerine düşünmek çok daha yerinde ve yararlı bir uğraş olmaz mı? Hem de “emanetlerin” içinde en parlaklarından birisi olan Hrant''ın katlinde rolleri olan kimilerinin hâlâ “emanet altında” tutulmaya çalışıldığı bir ülkede.