İfade özgürlüğünde "büyük kitle"yi mi dikkate alacağız?

Fazıl Say"ın twitter üzerinden sarf ettiği bazı sözlerinden dolayı mahkûm edilmesi hadisesini biz de gözden geçirelim.

Say"ın 10 ay hapis cezasına mahkûm olmasıyla sonuçlanan dava açıldığında bu değerli müzik adamının "kanun diye kanun diye…" taciz edilmesini eleştirenler arasındaydım. İlk duruşmada mahkeme "Sanık avukatlarının Say"ın takipçisi olup olmadığının belgelendirmesini" kararlaştırmıştı. Şaşırtıcı, tuhaf bir karardı bu doğrusu. "Şikayetçiler"in Say"ın takipçisi olup olmamalarının dosya ile ne gibi bir ilişkisi olabilirdi. Mahkemeye ulaşacak olan "belge" olsa olsa "şikayetçiler"in hem takip edip hem de şikayetçi olmaları gibi "gönüllü bir mağduriyet" içinde olduklarını açığa çıkaracaktı. Dosya hakkında daha duruşmaya safhasına geçilmeden "şikayetçiler"e "Madem rencide oluyorsunuz, ne diye Say"ın takipçisi oldunuz?" denerek "takipsizlik" kararı verilmeliydi. Böyle olmalıydı çünkü "ifade özgürlüğü" herkesin kamusal alana düşen her sözün takipçisi olması gibi bir mecburiyeti gerektirmiyordu. Madem ki "büyük kitle"nin içinde yer alıyorsunuz, o zaman bu büyük kitlenin değerlerine uygun twitleri takip edersiniz olur biter; sizi rahatsız/rencide edici yazışmalarla niçin uğraşıyorsunuz?

Davanın TCK 216/3. ve 218/1. Maddeleri temel alınarak açılması da bir başka garabetti. Söz konusu maddeler "Halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerleri alenen aşağılayan kişi…" diye başlasa da bunun hemen ardından "fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması halinde" diye devam etmiyor muydu? Demek ki ilk cümlede tarif edilen fiilin bir suç teşkil edebilmesi için ikinci cümledeki koşula uygun olması gerekiyordu. Oysa hepimiz biliyoruz ki Fazıl Say"ın söz konusu sözleri "kamu barışını bozmaya" zerre kadar elverişli değildi. Hatta bana sorarsanız, bu çerçevede "kamu barışını bozmaya elverişli" tek unsur bu davanın açılması ve beklendiği gibi sonuçlanmasıdır.

Okuyabildiklerim içinde Berat Özipek (Star gazetesi) konuyu sağa/sola sapmadan en iyi değerlendiren yazılardan birini yayımlayan isimdi. Bu yazının hiç değilse birkaç satırını aktarmadan geçmeyelim:

" "Yavşak" elbette bir hakaret sözüdür, ama hukukta belirli bir kişiye söylenen söz ile genel bir ifade veya soyut bir özneye söylenen söz aynı kefeye koyulmayabilir. John Stuart Mill"in "tahıl tüccarı" örneğindeki gibi, aynı söz, bir bağlamda ihlal iken, diğerinde olmayabiliyor." ( Mill"in "genel olarak" tahıl tüccarlarını yere batıran sözler ile bir tahıl ambarının önündeki bir nümayişte sarf edilen benzer sözleri aynı kefeye koymadığını hatırlayalım.)

"Ben incindim diye hukukun onun ağzını kapatmasını istemiyorum. İfade özgürlüğü bu türden sayıklamaları ve saçmalama hakkını da kapsar."

Son olarak da Özipek"in aktardığı şu özlü söz: "Erdemli olmaya zorlanmış bir toplum erdemli toplum değildir."

Mahkemenin gerekçeli kararında şöyle deniyormuş: "Kamusal tartışmaya hiçbir katkıda bulunmayan ve yeryüzünde yaşayanların büyük çoğunluğunun mensubu oldukları 3 büyük dinin ortak değerleri olan Allah, cennet ve cehennem gibi kavramlara yönelik hislerini nedensiz yere incitecek ve bu kavramların anlamsız, gereksiz ve değersiz olduğu kanaatini uyandıracak şekilde dini değerleri aşağılamak kastıyla yazıldığı kanaatine varılmıştır."(!)

Bunlar da çok şaşırtıcı ve tuhaf ifadeler doğrusu; Okuyanın "Bir adım ötesi Vatikan!" diyesi geliyor… Mahkemenin bu gerekçeli kararda atladığı hususun şu olduğunu düşünüyorum ben: "İfade özgürlüğü"nün varlık nedeni "büyük çoğunluk"un gönlünün kırılmasını önlemek değil, tam tersine "büyük kitle"nin inançları, değerleri, kanaatleri karşısında "küçük kitle"nin kendini ifade etmesinin koşullarının sağlanmasıdır.

"Büyük kitle" ifadesini özellikle kullanıyorum çünkü bu ifade Kültür Bakanı"nın konuya ilişkin açıklamasında belki beş kez tekrarlanıyor: "Büyük bir kitlenin varoluşsal olarak kıymet atfettiği…", "büyük kitlenin kutsal bildiği…", "büyük kitlenin varoluşsal meselelerinin.." cümlelerinde olduğu gibi. İyi ama ("kamu barışını bozmaya elverişli olmaması halinde") "küçük kitle"nin varoluşsal vs meselelerini özgürce ifade edebilmesi sorunu nasıl halledilecek?

Fazıl Say"ın mahkûmiyetine neden olan sözlerin "militan ateizm" sınıfına girecek türden sözler olduğunu söylemiştim. (Biliyorsunuz, "Tanrı"dan en çok söz edenlerin bu gruba dahil kimseler olduğu söylenir!) Fazıl Say"ı epeyce eski bir tarihte bambaşka bir konudan dolayı eleştirdiğimi de hatırlıyorum. Bu eleştiri 2001 yılında Kültür Bakanlığı"nın önayak olduğu bir proje çerçevesinde kapağında "Nazım" yazan bir CD"ye ilişkindi. Genco Erkal ve Sertap Erener"in seslendirdiği, Devlet Çoksesli Korosu"nun katıldığı, piyanoda Fazıl Say"ın yer aldığı bir çalışmaydı bu. Ancak görmüştük ki, Nazım Hikmet"in 1950 yılında hapishaneden çıktıktan sonra yazdığı "Akşam Gezintisi" adlı şiirinden tam beş dize kayıptı. Sansürlenen bu dizeler şiirde adı geçen "Ermeni bakkal Karabet" ile ilgili şu dizelerdi:

"Affetmedi bu Ermeni vatandaş / Kürt dağlarında babasının kesilmesini / Fakat seviyor seni, / Çünkü sen de affetmedin / Bu kara lekeyi sürenleri Türk halkının alnına."

Demek istediğim, "Senin Allahına, peygamberine…" diyerek başlayan küfürlerin gırla gittiği bir ülkede Fazıl Say"ı eleştirmek istiyorsak gönüllü olarak dolaşılan bir ortamda karaladığı cümlelere değil asıl bu "sansür"e takılalım. Çünkü bu, "ifade özgürlüğü"nün işin içine "yargı"yı sokmadan sanat/sanatçılar dairesi sınırlarında kalarak dile getirilecek meşru bir eleştiridir. Bu arada o gerçekten muhteşem piyanosunu dinlemeyi de ihmal etmeyelim tabii ki…