Kusturica meselesi: 15 yıl gecikmiş bir dosya

Semih Kaplanoğlu, Taraf''ın dünkü sayısında yer alan röportajında, Emir Kusturica''nın Antalya Film Festivali''nin jürisinde yer almasına karşı koyduğu tepkinin nedenini güzel açıklamış. Kusturica''nın jüride yer alacağından, Boşnak yönetmen Danis Tanovic''ın -San Sabestian Film Festivali''nde karşılaştıklarında- bu konuda kendisine yönelttiği bir soruyla geç olarak haberdar olduğunu söylüyor. Kaplanoğlu, "Tabii daha önce bu konuda bazı şeyler duymuştum ama bu kadar ayrıntıyı ve bu kadar keskin olduğunu bilmiyordum" diyor. Değerli yönetmenimiz, Tanovic''in "Gir Youtube''a bak neler çıkacak" uyarısı ile kendisini dehşete düşüren görüntülere ulaşmış. Yani, Kusturica''in Miloseviç ve Arkan ile birlikte aynı fotoğrafta yer alışı ve "Bosnalı kadınlara tecavüz edildi" dendiğinde "alaycı" bir üslupla "Bu doğal bir afet" gibi ağır sözler sarf etmesi…

Kaplanoğlu, edindiği bu yeni bilgilerle Antalya Film Festivali''nin sanat yönetmenini arıyor ve bu bilgilerden haberdar olup olmadıklarını soruyor. Gelen cevap sanat yönetmeninin de konuya yeni muttali olduğu yönündedir. Ancak yapabileceği bir şey yoktur, çünkü bu konuda karar mercii festivali düzenleyen AKSAV''dır. AKSAV da, "Biz sanatçının üst kimliğine bakarız. Geçmişine ya da nasıl davrandığına ya da nasıl bir fikri olduğuna bakmayız" deyince, Kaplanoğlu ve "Bal" ekibine "O halde bize müsaade.." demek kalmış…

Kaplanoğlu''nun bu samimi açıklamasını ve haklı tepkisini aktarmamın nedeni, yazının başlığında ilan ettiğim gibi ülkemizin bu konuda da yaşadığı "gecikme"ye dikkat çekmektir.

Hem de şöyle böyle değil, 15 yıllık bir "gecikme" bu.

Kusturica''nın "Sırp faşistleri"nin yanında saf tuttuğuna ilişkin ilk önemli tartışma 1995''in Haziran ayında yaşanmıştı. Kusturica''nın "Yeraltı" adlı filmi Cannes Film Festivali''nde Altın Palmiye ile kürsüye çıkınca, Fransa''nın adını herkesin bildiği filozofu Alain Finkielkraut, Le Monde gazetesinde "Yalancı (düzenbaz) Kustirica" başlıklı yayımlandığında gerçekten kıyamet koparan yazısını yayımlamıştı.. Fransa''nın bu velud (ve medyatik) filozofu, "Yeraltı" filminin yönetmenini (ve tabii festival jürisini) yerin dibine batırıyordu. Kusturica''nın gazete-dergilere verdiği önceki açıklamalardan alıntılarla zenginleştirilmiş bu dehşetengiz yazı, "Bir varmış bir yokmuş…" diyerek sona eren bu filmi Sırp canilerin propaganda hizmetine sunulmuş bir eser olarak niteliyordu.

Ancak burada bir hususu özellikle belirtmemiz gerekiyor. Alain Finkialkraut, topa tuttuğu bu filmi henüz izlememişti! (Daha sonra filmi izlemiş olarak Liberatıon''da yayımladığı yazıda fikri değişmese de.)

Yazıya tepkiler gecikmedi tabii ki. Birkaç gün sonra Serge Regourd imzasıyla yine Le Monde''da yayımlanan bir karşı-eleştiri filozofu bir zamanlar Sovyetler Birliği''nin "sanat bilirkişisi" olan Jdnanov''a benzetiyordu. Regourd''a göre Finkelkraut, (izlemediği) filmi dostu Bernard-Henri Levy''nin Bosna üzerine yaptığı ve cinematografik sanat açısından nasıl bir şey olduğu tartışılır bir filmle karıştırıyordu.

Bernard-Henri Levy''nin adının geçirilmesi laf olsun diye değildi. Çünkü eski Yugoslavya''da yaşananlara ilişkin bu üç kişi (Kusturica, Henri-Levy-Finkielkraut) 1991''den itibaren farklı görüşler ileri sürüyordu. Finkielkraut, Yugoslavya meselesinde başından itibaren Hırvatları tutuyordu. Hatta bu konuda bir kitap bile yayınlamıştı. Henri-Levy ise, Bosna Hersek''in bağımsızlığını savunuyor ve (söylendiğine göre) "İzzet Begoviç''in sözcüsü" gibi davranıyordu.

Konuya ilişkin o da bir kitap yayınlamış, bir de film yapmıştı. Sırplara ilişkin görüşleri son derece olumsuzdu. Onları "soykırım" yapmakla suçluyordu. Her ikisi de ayrılıkçı hareketlerin üzerinden silah ambargosonun kaldırılmasından yanaydı. Henri-Levy''in İzzet Begoviç''i "Bosna''nın De Gaulle"ü olarak nitelediğini de hatırlatalım.

(Henri-Levy ve Finkielkraut''nun Hırvatların ve Basnalıların yanında yer alıp (Kusturica dolayımını da devreye sokarak) "faşist Sırplar"dan söz etmesi bizi çok da yanıltmasın. Çünkü Fransa''nın bu iki önemli entelektüeli İsrail''in Filistin topraklarını işgalini, Irak''ın işgalini de var güçleriyle savunan kişiler.)

Kusturica''ya gelince: Boşnak (Sırp?) yönetmenin bizde şu günlerde ortada çok dolaşan (tecavüze uğrayan kadınlarla ilgili olarak) "Kürtaj olurlar olur biter" şeklinde bir açıklama yaptığına hiçbir yerde rastlamadım. Eğer -kendisinin yalanladığı- bu sözler -kaynak gösterilerek- doğrulanabilirse izleyicilerinin ellerindeki DVD''leri sobaya atmaları çağrı yapılabilir. (Semih Kaplanoğlu''nun konuya ilişkin aktardığı "Bu bir doğal afet" sözleri de tabii ki kabul edilemez niteliktedir. Ama bu sözleri hangi bağlamda söylediğinin de belirtilmesi şartıyla.) Kusturica''nın ailesinde üç kardeşten birinin Ortodoks ikisinin Müslüman olduğu hatırlatarak "250 yıl önce Türkler tarafından Müslüman yapılmışız" diyerek din değiştirmesi bizi hiç ilgilendirmez. Saraybosna''da yüzyıl önce yapılan evlerinin nasıl yakılıp yıkılarak hayatının bir bölümünü geçirdiği bu şehirden uzaklaştırıldığını belirterek çok etnik unsurun birlikte yaşadığı, Sırp, Hırvat ve Müslüman çocuklarının birlikte okula gidebildiği eski toplumsal yapıyı yâd etmesine de kimse karışamaz. Miloşeviç başta olmak üzere bir takım Sırp cellatların yanında boy göstermiş olması ise kendisinden bir insan olarak uzak durmamız için fazlasıyla yeterlidir. Ama bu kararımız DVD''lerini "yakmamız" için bir neden teşkil etmez. (Bu çerçevede bir yazarın –hiç de fena olmayan- bir karşılaştırmasını hatırlayabiliriz: Kusturica da bir dahi; nazi Almanyasına beslediği sempati yüzünden uzun süre yüzüne bakılmayan romancı Celine gibi o da bir dahi… (bu notu yönetmenin sadece "Çirgeneler Zamanı" filmini izlemiş birisi olarak ekliyorum!)

Toparlayacak olursak: Kısaca hatırlatmaya çalıştığım gibi "Kusturica meselesi" çok eski bir mesele.. Kusturica''nın neden, niçin, nasıl olup da Sırp cellatlar ile aynı fotoğraf karesinde yer almayı kabul ettiği yıllardır çok tartışılıp tüketilmiş bir konu. Anlaşılan o ki, ülkemizde defalarca ağırladığımız bu yönetmenin bu eski dosyasını açmanın sırası ancak gelebilmiş. Hem de başkalarının Bosna''ya ilişkin bambaşka konuları tartıştığı bir zamanda.