"Özgürlük ve zorunluluk" ilişkisini nasıl değerlendirmeli?

Kamusal alan ve özel alan kavramları siyaset felsefesi ve siyaset bilimince özgürlükleri bölmek ve aralarına aşılmaz duvarlar örmek için mi geliştirilmiştir, yoksa tam tersine, özgürlükleri bir sınıflamaya tâbi tutarak dokunulmazlıklarını güçlendirmek için mi?

Doğru cevap olarak ikinci seçeneği tereddütsüz işaretleyebiliriz. Başka türlüsü zaten düşünülemezdi bile.. Çünkü siyaset bilimi ve özellikle de siyaset felsefesinin -çünkü bu disiplin birinciden farklı olarak, "en iyi rejim hangisidir?" sorusuna cevap aramayı hiçbir zaman unutmamıştır- varlık nedenini, bir bakıma tabiatı gereği yekpare bir yapıya her zaman meyilli olan İktidar''ın hizmetçisi olamaya dayandırdığını düşünmek olacak iş değildir.

Kestirmeden söyleyecek olursak, bu disiplinler şu kadar yüzyıllık tarihlerinde, bugün de anlamlı olan şu iki temel soruya cevap aramıştır: 1- Beni kim yönetiyor? 2- Yönetim beni ilgilendiren işlere nereye kadar karışıyor? Aslında siyaset bu kadar basit! Seçerek veya seçilerek, yazıp çizerek veya konuşarak, örgütlenip orada burada bir araya gelerek aslında bu iki sorunun binbir çeşit cevabını aramıyor muyuz? İsterseniz, bu iki temel sorunun açtığı yolda geliştirilmiş birkaç kavram çiftini de hatırlayalım: Politik özgürlük-sivil özgürlük; pozitif özgürlük-negatif özgürlük; Eskilerin (Yunan) ve Modernlerin demokrasi anlayışı.

"Beni kim yönetiyor?" sorusundan başlayalım: Bu sorunun cevabı bugün bize anlamlı gelen bir biçimde ilk kez Eski Yunan döneminde verilmeye çalışıldı. Onların tercihi, bugün bizim "doğrudan demokrasi" olarak adlandırdığımız bir yönetim biçimiydi. Her ne kadar köleleri, yabancıları ve kadınları işe katmasalar da, "yurttaş"tan ve dolayısıyla "kamusal alan"dan ilk kez onlar söz ettiler. Yani kısaca, "felsefe" gibi -ve onunla sıkı bağı içinde- "demokrasi" de onların "keşfi" idi. Bu nedenledir ki demokrasi ve felsefeden "Atina sitesinin iki kızı" diye söz edilir. Ne denirse densin, insanoğlu "Beni kim yönetiyor?" sorusunu ilk kez bu dönemde farklı bir biçimde sormuş ve de bu soruyu farklı bir biçimde cevaplamaya çalışmıştır. İnsanoğlu ilk kez bundan böyle tutkuyla bağlanacağı yeni bir insani faaliyeti, yani siyaset''i keşfetmiştir. Artık "siyaset yapmak", yani "kamusal alan"da varolmak Yunan''ın özgür insanları için hayattaki en anlamlı faaliyettir; insanın "ereğine" yönelmesi artık ancak siyaset ve onun ayrılmaz bir ikizi olan felsefe yapmakla mümkün olacaktır. Yunanlı bu işi o kadar sevmiştir ki, siyaset yapmak insan tanımının merkezine yerleşmiştir. Aristoteles''in insandan "politik hayvan" olarak söz etmesi başka türlü nasıl açıklanabilir; bu münasebetsiz benzetmeyi yapmak için filozofun aklından zoru yoktu herhalde!

Eski Yunan''da "kamusal alan-özel alan" ayrımı çok açıkça yapılmış ve bu alanlar arasında bir hiyerarşi de kurulmuştu. Tabii ki, sitenin özgür insanları yani yurttaşlar için uygun alan "kamusal alan"dı. Ancak bu alan insanın mükemmelleşmesine ve özgürleşmesine imkan tanıyordu; "özel alan" ise, yurttaşlar dışındakilerin meşguliyetleriyle dolu bir "zorunluluk" alanıydı. Ev işleri (ekonomi), meslekler, çocuk bakımı vs çerçevesine yerleşmiş bir hayat insanı (yani yurttaşı) nereye kadar ilerletebilirdi ki? Böylece, Eski Yunan''la birlikte toplumsal hayatın iki yüzü ortaya çıktı: Özgürlüğün geçerli olduğu "kamusal alan" ve zorunluluk''la belirlenmiş olan "özel alan." "Özgürlük ve zorunluluk"; bu kavram çiftini dikkate almadan eskiden olduğu gibi günümüzde de "kamusal alan-özel alan" ayrımınını inceleyebilmek ve anlayabilmek imkansızdır. Modern zamanlarda liberalizm gibi Marxizm de ancak bu kavram çiftinden hareketle dertlerini dile getirebildi. Ütopyalar bu iki kavramın işaret ettiği iki farklı hayat alanını tüm insanlar için "kader" olmaktan çıkartmak için kaleme alındı; devrimciler (laik ya da dinsel temelde farketmez) insanı iki hayatlı olmaktan kurtarıp bütünlüğüne kavuşturabilmek için yollara düştüler. Yani kısaca konumuz çok önemli, öyle "cep telefonu", "otomobil" ve "private sphere-public sphere"le filan geçiştirilecek gibi değil!

Biliyorum, insanlara bu "kamusal alan-özel alan" tartışmalarından neredeyse fenalık geldi; yarın son olacak, sonra ağzıma almayacağım, söz!.

Not: Elinizdeki yazıyı bitirmiştim ki, Radikal''den İsmet Berkan''ın yazısıyla karşılaştım. Berkan, kendisini eleştiren bir yazımdan ve Kanal 7''de yaptığım bir konuşmadan hareketle, alışık olmadığımız bir biçimde pazar günü "özel alan"ından çıkarak "kamusal alan"a girmiş ve eleştirilerimi (bu arada beni de) hiç "sivil" olmayan bir üslupla konu etmiş.

Kaba, tatsız tuzsuz, küstah, harareti yüksek bir yazı. Oysa ben kendisini "soğuk ideoloji"nin "utangaç" aydınları arasına yerleştirmiştim. Yarın bu konuya da değinelim.