"Zaman"a kayıtsız bir rejim

Köşe yazılarında "tekrar"la, yani "ikinci baskı" ile karşılaşmayı hem sevmiyor, hem de doğru bulmuyorum. Doğru bulmuyorum, çünkü aynı köşede yazarın üç, beş, yirmibeş yıl önce kaleme aldığı yazıyı bir kez daha görmek beni hiç hoşlanmadığım şu iki ruh haline sürüklüyor: Türkiye sırasında üç, sırasında yirmiüç yılda bir tamamlanan döngüsel bir tarihi yaşamaktadır; ya da köşe yazarı bütün zamanlara uzanabilen bir "vizyon"a sahiptir! (yani bir bakıma "Ben size söylememiş miydim?" tavrı) Aklı başında ülkelerde benzer örneklerle karşılaşabilmek tabii ki imkansız; özellikle köşe yazıları türündeki yazılar asıl olarak "o gün"e tanıklık ettiğinden ve toplum her yönüyle bir değişme ve dönüşme sürecini her zaman sürdürdüğünden, "tekrar"lar ya da "ikinci baskı"lar her şeyden önce gülünç kaçacağından dolayı kimsenin aklından geçmez.

Türkiye''de durum farklı; oldukça sık olarak köşe yazılarının altlarına yerleştirilen bir notla, yazının aslının üç, beş hatta yirmibeş yıl önce kaleme alındığını öğreniyoruz. Bu "tekrar"ların hepsinin değilse de,bir kısmının haklı nedeni olsa gerekir ve ben sanıyorum ki, bu "haklı neden" Türkiye''de yürürlükte olan rejimin bir özniteliğinden kaynaklanmaktadır. Bu öyle bir "öznitelik"tir ki, bırakın "döngüsel" ya da "çizgisel zaman" gibi tarihsel akışla ilgili kavramları, "zaman"ın kendisine yabancıdır. Toplumlar dünyanın hiçbir yerinde komutla oturup komutla hareket etmedikleri için Türkiye''de de toplum tabii ki değişmekte ve dönüşmektedir ve dolayısıyla "zaman"ın dışında değildir. Türkiye''de kendisini "zaman"nın dışına yerleştirmiş olan cenah geçenlerde Prof. Mustafa Erdoğan''ın Yeni Şafak''ta yer alan yazısında sözü edilen ve adı "kamuflaj demokrasisi" olan "cari rejim"dir. Nitekim, Anayasa''da yer alan "Değiştirilemeyecek hükümler" maddesini de bu çerçevede, yani rejimin zamanı "tanımayan" özelliğinin bir delili olarak okumak icabeder. Herkesin bildiği gibi, Anayasa''nın 4. maddesinde, değiştirilemeyeceği ve değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceği maddeler arasında yer alan 2. madde demokratik bir cumhuriyetin, yani kısaca toplumun gelişen zihni ve maddi ihtiyaçlarına paralel olarak her bakımdan zenginleşerek değişen bir cumhuriyetin niteliklerini barındırmaktan uzaktır. Anayasa''nın 2. maddesi, madde içinde sıralanan nitelikler açısından demokratik bir "dil"den uzak olduğu gibi, belki unutulan (!) birşeyler vardır endişesiyle "başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan" bağlayıcı ifadesiyle ancak otoriter bir rejimin anayasasına yakışan bir "Başlangıç"a da kendisini teslim etmiştir.

Sanılmasın ki, bu eleştiriyi yaparken "demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti"nden şikayetimiz vardır. Buradaki sorun bu ilkeler değil, bu ilkelerin (özellikle "Başlangıç"a bağlanarak) "zaman"a meydan okur bir biçimde, rejimin kuruluşunda taşıdığı anlamlarla yüklü olarak ebediyen var olmak üzere dondurulmuş olmasıdır. Bir karşılaştırma yapacak olursak: T.C. Anayasası, özellikle "laiklik" ilkesinin bir maddede anılmasından dolayı Fransız Anayasası masanın üzerine açılarak kaleme alınmıştır. Fransız Anayasası''nın (V. Cumhuriyet) 2. maddesinde de bizimkine benzer bir biçimde Fransa''nın "bölünemez, laik, demokratik ve sosyal" bir cumhuriyet olduğu belirtilmektedir. (Burada bütün benzerliklere rağmen birinde (Fransız) sürekli "cumhuriyet" sözcüğü kullanılırken (mesela: "Cumhuriyetin dili Fransızca''dır"), diğerinde 3. maddeden itibaren "cumhuriyet"in yerini "devlet"e terketmesi (mesela: "Türkiye devleti... dili Türkçe''dir") tabii ki bir dil ya da kalem "sürçmesi" olarak anlaşılamaz. Dikkat ederseniz bu anlamlı fark zaten daha ilk maddeden başlamaktadır: "Türkiye devleti bir cumhuriyettir." Apaçık ki, Anayasa yazıcılarının gözünde "devlet" -hele de "Türk devleti"- "Cumhuriyetten çok daha fazla ve başka bir şey ifade etmektedir. Eğer Cumhurbaşkanı''nın geçenlerde Fransa''da Fransız gazetecilere söylediği gibi "Fransa''da hukuk ne ise bizde de odur" olsaydı, Anayasa''nın birinci maddesi "Türkiye bir cumhuriyettir" şeklinde açık ve net olurdu!)

Fransız Anayasası da 2. maddede cumhuriyetin nitelikleri sıralamasına rağmen, bizimkinde olduğu gibi iki dakika beklemeden "Değiştirilemeyecek hükümler" (madde 4) getirmemektedir. Anayasa hukuku açısından bu çok tabiidir, çünkü yurttaşlara hak ve özgürlüklerini ilan etmek için yazılmış bir metnin daha işin başında yasaklardan söz etmesi uygunsuzdur. Fransız Anayasası da, tabii ki, anayasanın nasıl değiştirilebileceğini hükme bağlamayı unutmamıştır. Ama yerinde ve zamanında, Fransız Anayasası''nın 89. maddesi anayasanın elden geçirilmesinin koşullarını sıralarken cumhuriyetin ilkeleriyle ilgili olarak sadece şu kaydı koymuştur: "Yönetimin cumhuriyetçi biçimi bir değişiklik konusu olamaz." Cumhuriyetin nitelikleriyle ilgili olarak bu derece kısa ve net bir fıkrayla yetinilmiş olmasının nedeni ne olabilir? Herhalde şu: Demokratik bir cumhuriyette asıl olan yönetimin "cumhuriyetçi biçimi"dir; bu muhafaza edildikten sonra, cumhuriyetin niteliklerinin "değiştirilemez"lik yasağı altında her türlü tartışma dışında tutulması ve onların "zaman"ın dışına taşınması demokratik bir rejimin tabiatına aykırıdır.