Bir sonraki küresel kriz Doğu’dan gelebilir mi?

Küresel ekonomi için oldukça zor bir yılı geride bırakıyoruz. Ancak küresel ekonomi için risk oluşturan sorunlu başlıkları geride bırakamadık. Başta ticaret savaşları ve Brexit’in oluşturduğu belirsizlikler olmak üzere pek çok riski 2020’ye taşıyoruz. Amerikan ve Avrupa Merkez Bankaları’nın para politikalarının da yeterli etkiyi göstermediğini göz önüne alırsak gelişmekte olan ülkelerin 2020’de ekonomilerini son derece dikkatli bir şekilde yönetmesi gerektiği aşikar.

Bizbir süredir Batı’daki gelişmelere odaklanmışken küresel ekonomi tarafında risk oluşturacak haberler Asya’dan gelmeye başladı. Örneğin ticaret savaşları başlamadan önce de sorunlar yaşayan Çin ekonomisinin ticaret savaşlarının etkisi ile daha da yavaşlaması küresel ekonomi için çok iyi bir haber değil. Çin’in büyüme hızı 2007’de yüzde 14,2 iken 2018’de yüzde 6,6’ya düştü. IMF, 2024’te Çin büyümesinin yüzde 5,5’e düşeceğini tahmin ediyor. Bu rakam Çin devlet başkanı Jinping’in 2014’te“yeni normal” diye ilan ettiği büyüme oranı olan yüzde 7’nin de altında. Çin gibi büyük bir üretici ve aynı zamanda tüketicinin yavaşlıyor olması dünyanın geri kalanını da olumsuz etkileyecektir. Bu arada Doğu’dan gelen kötü haberler bununla sınırlı değil. Hindistan’ın da son 10 yılın en kötü büyüme performansını göstermesi bekleniyor.

IMF, Asya Kalkınma Bankası ve OECD 2020’de Hindistan’ın yüzde 6 civarında büyüyeceğini tahmin ettiklerini açıkladı. Bu rakam daha önceki tahminlerinin aşağı yönlü güncellenmiş hali. Dahası orta vadede ciddi bir toparlanma beklenmediği gibi bu rakamın daha da aşağı düşebileceği öngörülüyor.

Diğer yandan Japonya ekonomisi de uzun bir süredir ortalama yüzde 0,5 gibi bir büyüme rakamına saplanmış durumda. 1980-2018 arasında Japonya’nın reel büyüme ortalaması sadece yüzde 0,5. Üstelik bu rakamını GSYİH’ya oranla yüzde 230 gibi bir borç miktarıyla sağlayabiliyor. Oysa Japonya 1963-1973 yılları arasındaki büyüme oranını sürdürebilseydi ABD’yi 1985’te kişi başına GSYİH’da, 1998’de ise toplamda geçmiş olabilirdi.

Herkesin bildiği üzere Çin, komünist bir rejimle yönetiliyor. Ancak ekonomisi için aynı şeyi söylemek zor. Hatta geçtiğimiz yıllarda Davos’ta liberal ABD’nin Başkanı Trump korumacılığı överken komünist Çin’in lideri Jinping, serbest ticaretin nasıl da güzel bir şey olduğunu anlatarak Trump’ı eleştiriyordu.

Öte yandan dünyanın en büyük mal ve hizmet ihracatçısı konumuna gelen Çin artık sermaye de ihraç ediyor. ABD gözünden bakarsak “hegemonik” bir strateji olan sermaye ihracı aynı zamanda kapitalizmin de en güçlü silahı. Yönetimde komünizmden vazgeçmeyen Çin’in ekonomide liberal olmaya çalışmasının ne kadar sürdürülebilir olduğu ise tartışmalı. Sürdürülebilir olsa bile kapitalizmin kendi içinde sorun üreten bir mekanizma olduğu ise artık kabul edilmiş bir gerçek. Hatta kapitalizmin sürekli tekrarlanan krizleri için de “öğrenilmiş çaresizlik” desek yanlış olmaz.

Bir süredir yazılarımda sürekli olarak dikkat çekmeye çalıştığım konulardan birisi dünyanın ekonomik ağırlık merkezinin Doğu’ya doğru hızla kayması. Bu Doğu için iyi haber. Ancak eğer süreç iyi yönetilemezse 1997 Asya Krizi’nden daha ciddi riskler küresel ekonomiyi bekliyor. Zira o günlere oranla bugün bölge ülkelerinin geldiği ekonomik büyüklük, olası bir krizde çok daha derin fay kırıklarının ortaya çıkmasına neden olabilir. Çin ve Hindistan gibi kalabalık nüfusa sahip ülkelerdeki eşitsizlikler ve görece olarak düşük gelir seviyesine sahip nüfusun fazla olması ciddi toplumsal sorunları ve hareketleri de tetikleyebilecek nitelikte. Bu “zayıf karın” aynı zamanda söz konusu ülkelerin rakiplerinin hedefine oturmuş görünüyor. O halde bölge ülkelerinin sadece ekonomi tarafında değil, demokrasi ve özgürlükler alanında da atması gereken önemli adımlar olduğu aşikar. Çünkü ekonomi güvenliğini tesis etmek için sadece makro ekonomik göstergelere değil ekonomiye etki eden ekonomi dışı risklere dikkat etmek gerekiyor.