Benzerliğin bu kadarı

İran ve Türkiye''de yaşanan siyasi ve toplumsal gelişmeler arasında şaşırtıcı benzerlikler var. İki ülkede de din devlet ilişkileri, temel hak ve hürriyetler, ülkenin kaderinde milletin oynaması gereken rol sağlıklı bir zemine oturmuş değil.

Söz gelimi İran''da din ve devlet ilişkileri Batı''da Katolik kilisesinin hükümran olduğu dönemleri hatırlatan bir yapıya sahip. Orada da din adına karar verme yetkisini kendisinde gören bir dini otorite var. Bu dini otorite, sahip olduğu din anlayış ve uygulamasını topluma dayatıyor, kendi doğrularını uygulatmak istiyor. Bunun dinin özgürlükçü yapısına uygun olduğu ve uzun vadede dinin lehine sonuç verdiği söylenemez. Ne var ki Şii gelenekten etkilenen bu din anlayışı böyle resmi ve dayatmacı bir yorumu meşru sayabiliyor. Kadınlara örtünme konusunda getirilen harici müeyyideler bunun tipik misali.

Türkiye''de ise "laikliği" temsil eden, onun adına değişmez yorumlar yapan ve uygulamalar dayatan benzer bir "otorite" var. Her ne kadar bu "otorite" kendini "dinî" olarak nitelendirmese, hatta böyle nitelendirilmekten nefret etse de laikliğe getirilen tanım ve onu bir din gibi algılama ve uygulaması itibariyle "nev-zuhur dini bir otorite". Benzerliğin şaşırtıcılığına bakınız ki İran''da "dini otorite"nin örtünmeyi dayatması gibi Türkiye''deki "laik otorite" de başı açmayı dayatmaktadır.

Bu dayatma her iki ülkede de temel hak ve hürriyetleri tehdit etmektedir. Birisinde "muarız-ı inkilab", diğerinde "irticacı" olmak her türlü hak ve hürriyetlerin kısıtlanması için yeterli olmaktadır. Çünkü her iki ülkede de dinin ve sosyolojinin gereklerine aykırı olan düşünce ve uygulama biçimlerini kabul ettirmenin dayatma dışında yolu yoktur. İran''daki "dini otorite", dinin Şiî yorumu dışındaki bir yorumuna dikkat etmediği gibi, temel hak hürriyetler bakımından dünyanın geldiği noktanın da farkında değildir. Türkiye''deki "otorite" de temel hak ve hürriyetler alanındaki gelişmelerden habersizdir ve daha da önemlisi kendi Sünni-İslam geleneği ve din anlayışı hakkında bilgi sahibi değildir. Önemli yanlışları bu bilgi eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Her dinî etkinliğin arkasından İran tipi bir gelişmenin beklenmesi, zaman zaman bir paranoyaya dönüşmektedir.

Her iki ülkede de genel seçimler yapılmaktadır. Ancak her ikisinde de bu seçimler, halkın ülkenin kaderini belirlediği ve hakim olduğu anlamına gelmemektedir. Onlar belirli aralıklarla seçim sandıklarına giderek ülkelerinin demokratik görünümüne katkıda bulunmaktalar. Ancak İran''da da Türkiye''de de yönetim halka bırakılmayacak kadar önemlidir ve kendilerini ülkenin gerçek sahibi gören sınırlı bir grup tarafından ifa edilmektedir.

Şimdilerde her iki ülkenin müşterek problemi buralarda dinin, sosyolojinin ve hukuk devletinin gereklerine uygun olmayan davranış biçimlerine ve dayatmalara karşı halkın direnmesidir. Görülen rahatsızlıklar bu direnmenin tezahürleridir. Çözüm de her iki ülkede din-devlet, din-toplum ilişkilerinin din, akıl ve bilimin ışığında yeniden gözden geçirilmesiyle bulunabilir. Bunda muvaffak olunursa aksi istikametlerde seyreden bu iki ülkenin şaşırtıcı biçimde yakın bir çizgide buluştukları görülecektir.