Din-toplum ilişkileri

Türkiye''nin din-devlet ve din-toplum ilişkilerinde büyük ölçüde Batı''nın etkisinde kaldığından geçen hafta bahsetmiş, özellikle din-devlet ilişkilerinin bu muhitteki tarihi seyri üzerinde durmuştuk. Bugün de din-toplum ilişkilerinin tarihi seyri üzerinde durmak istiyoruz. Çünkü bu seyir bilinmeden, Türkiye''yi sekülerleştirme yolundaki çabalarda yapılan yanlışları anlamak mümkün değildir.

Batı''da uzun asırlar hakim olan "Kilise dışında kurtuluş yoktur" anlayışı, insanların dini düşünceleri ve pratikleri üzerinde etkili olmuştur. Ancak üçlü tanrı inancı, ilk günah kavramı, ilk günahtan kurtuluşta Allah''ın -hâşâ- oğlunu kurban etmesi gereği, kurtuluşta kilisenin rolü, günah çıkarma gibi Hristiyanlığın temel kabulleri insanları tam olarak tatmin de etmemiştir. Buna Katolikliğin dini ve ladini düşünce hayatı üzerine koyduğu ambargo, ruhban sınıfının kabul edilemeyen etkinlikleri ve davranışları da eklenince reform hareketleri kendisini göstermekte gecikmedi.

Reform hareketi insanların Katolik kilisesinin hakimiyetinden kurtulmasını sağladı, ancak yerine üzerinde genel bir kabul sağlanan bir inançlar ve pratikler bütünü koyamadı. Bir taraftan düşünürler akılla bulunan ve kavranabilen bir tanrı inancına ve yine akılla bağdaşmayan pratiklerden ve netice itibariyle Kilise''nin etkisinden uzak bir din anlayışına yönelirken, diğer taraftan genel olarak Protestanlık içinde değerlendirilebilen bir çok yeni mezhep ve yorum arayışına yöneldi. Halen de bu arayış devam etmektedir. Ancak bu arayış bir tereddütler bütününü de beraberinde getirmiştir.

Bütün bunlara ilave olarak endüstri devriminin getirdiği yeni imkanlar ve zaruretler, özellikle Protestan muhitlerde dindarlığın klasik tezahürü olan kiliseye bağlılık ve devamı azaltmış, Hristiyanlığın artık üzerinde ittifak sağlanamayan esaslarının sosyal hayata yansımasını en alt düzeye indirmiştir. Bu asrın başından beri İngiltere, Almanya başta olmak üzere Protestan ve bu ölçüde olmamakla birlikte Katolik ülkelerde kiliseye devam sürekli düşüş göstermiştir. Bugün son yapılan araştırmaların da ortaya koyduğu gibi bu devam en alt düzeylerdedir (%1-5 gibi). Zina, cinsel sapıklıklar, içki ve uyuşturucu bağımlılığı gibi bütün dinlerin mücadele ettiği sapmalarda Hristiyanlığın etkin bir karşı çıkması da söz konusu değildir. Dinin toplum dışına itilmesi ve ferdin hiç bir hal ve hareketinde etkili olmaması demek olan sekülarizmin Hristiyan muhitlerde yaygınlaşması bu dini ve tarihi arka planla yakından ilgilidir.

Ancak şunu da hemen eklemek gerekir. Batı''da dinden uzaklaşma, Allah''ı terketme, ateist olma anlamına gelmemektedir. Klasik Hristiyanlık''ta aradığını bulamayan Batı insanı, şimdi Hristiyanlığın yeni yorumlarına, Müslümanlık ve Budizm gibi diğer dinlere veya resmen bir dine mensup olmayarak Allah inancına yönelmiş bulunmaktadır.

Türkiye, din-devlet ilişkilerinde Katolik tecrübesinin, din toplum ilişkilerinde Protestan uygulamasının sonuçlarını bir doğma olarak kabul edip kendisine maletmeye çalışırken her iki tecrübenin dini-tarihi ve kültürel arka planını dikkate almadı. Bugün her iki ilişki alanında karşılaştığımız sıkıntılar bu kaba taklit sebebiyledir.

O halde Türkiye gerek din-devlet gerekse din-toplum ilişkileri noktasında kendi dini, kültürel ve sosyal yapısını gözönüne alarak yeni bir değerlendirme yapmak ve kendine özgü din-devlet ve din-toplum ilişkileri sistemi ortaya koymak mecburiyetindedir.