İslam toplumlarındaki durum

Türkiye''de din-devlet ve din-toplum ilişkilerinde aydınımızda ve yönetici seçkinlerimizde görülen kafa karışıklığının bir sebebi bu iki grift ilişkinin Batı''daki gelişme seyrini bilmemeleri ise, diğer sebebi de İslam din ve kültüründen haberdar olmamaları, İslam devletlerinin ve toplumlarının bu iki ilişki konusunda geçirdikleri tarihi tecrübeyi doğru okumamalarıdır. Bu sebeple de gördükleri her zahiri benzerlikte laikliğe veya sekülarizme giden sürecin bir aşamasını keşfetmekte ve bu alanlardaki gelişmeleri bizim tecrübemizin ve kültürümüzün tabii sonucu zannetmektedirler. Din-devlet, din-toplum ilişkilerine ayırdığımız bu üçüncü ve son yazımızda izninizle biraz bu konuya temas edelim.

Din-devlet ilişkilerinde İslam toplumlarının yaşadığı tecrübe Hristiyan Batı tecrübesinden bütünüyle farklıdır. İlla bir benzerlik aramak gerekirse bu benzerliği Hristiyan dünyasında değil, benzer şartlarda bir gelişme seyri izlemiş olan Yahudilikte aramak gerekir. Hristiyanlığın içinde doğduğu siyasi yapıyla (Roma İmparatorluğu) başlangıçta ters düşmesi ve ona rağmen kendi kurumunu (Kilise) oluşturarak gelişmesine mukabil, gerek Yahudilik gerekse İslamiyet başlangıçtan itibaren kendi devletleri içinde tabii gelişmelerini sürdürmüşlerdir. Devletten bağımsız olarak gelişen ve bu süreç içinde zaman zaman devletle çatışan, egemenlik kavgası yapan bir dini kurumları olmamıştır. Bu siyasi ve dini olgu Hristiyan düşünür ve siyaset bilimcilerinin de dikkatini çekmiş, bunlardan bir kısmı din-devlet ilişkilerindeki ideal düzenin Yahudilik''te görüldüğünü (Hobbes, Spinoza), kimisi de bunun ilk dönem İslam devletlerinde gerçekleşebildiğini (Rousseau) belirtmişlerdir.

Batı''da Kilise''nin üstlendiği ve güçlenmesinin ana sebebini oluşturduğu sosyal hizmetler İslam dünyasında vakıflar; eğitim ve ibadet hizmetleri ise vakıflar ve camiler vasıtasıyla ve imkanlarıyla yürütülmüş, ancak gerek vakıflar gerekse camiler devletten bağımsız merkezi bir kurum hüviyetine hiç bir zaman ulaşmamışlardır. Osmanlı devletindeki şeyhulislamlık da bu anlamda devletten bağımsız bir dini otorite değildir. Osmanlı siyasi sisteminde önemli bir ağırlığı olmuş, ancak siyasi otorite ile bir egemenlik savaşı hiç bir zaman yapmamıştır.

Öte yandan dini görevleri de olan halifeler Batı''da kabul edildiği şekliyle dini-teokratik yetkilere hiç bir zaman sahip olmamışlardır. Ne yaptıkları yorumların ilmi liyakatlarının ötesinde dayandıkları bir güç vardır, ne de bunlar Allah adına yapılmış yorumlardır. İslam dünyasında dini ilimler ve felsefe esas gelişme dönemlerinde dini veya siyasi bir otoriteden bağımsız olarak gelişmişlerdir. Bu sebeple Selçuklular tarafından Nizamiye medreseleri kurulduğunda devletin ilmi gelişmelere müdahele edeceği endişesiyle bunu ilim adına menfi bir gelişme olarak gören ilim adamları bile olmuştur.

Bütün bu gelişmelerin sonucu olarak dini bir otoritenin ilahi metinleri yorumlama tekelini kırmak için reforma veya dini otorite ile siyasi otoritenin iktidar kavgasına son vermek için laikliğe sarılma gibi arayışlar tabii bir gelişme olarak İslam dünyasında hiç görülmemiştir. Müteaddit kereler ifade ettiğimiz üzere laiklik bizim kültürümüzün ve tarihi tecrübemizin ürünü değildir derken kastettiğimiz budur.

İslam tarihinde dini otoritenin siyasi otorite ile bir egemenlik kavgası olmadığı gibi, dinin toplumla da doğrudan bir çatışması olmamıştır. Çünkü İslamiyet bir taraftan Hristiyanlıkta olduğu gibi insan aklına ve doğasına aykırı esaslar içermemektedir, diğer taraftan dini nasların yorumlanması her hangi bir kurumun veya zümrenin tekelinde olmamıştır. Liyakatli ilim adamları yetiştirdiği sürece İslam toplumları dini esaslara sosyal ve iktisadi gelişmeleri belli bir ahenk içinde yürütebilmiştir. Bunun sonucu olarak son asırdaki batı örneğindeki modernleşme çabalarına gelinceye kadar dinin toplumdan dışlanması (sekülarizm) İslam toplumlarında görülmemiştir. Ancak tabiatıyla bu, dinin anlaşılmasında ve hayata geçirilmesinde hiç problem yaşanmamıştır anlamına gelmez. İslam alimleri, düşünürleri bu problemleri sekülarizme yönelerek değil dini nasları daha doğru anlamaya çalışarak çözmeye çabalamışlardır. Bugün de yapmaları gereken bu çabayı sürdürmektir. Çünkü dini toplumdan dışlamak çözülemeyen bir çok problemi beraberinde getirmektedir.