Dostluk-1

İnsan içiyle ve dışıyla bir ilişkiler yumağıdır. Önce kendi içinde, kendi maddi yapısını oluşturan organlar arasında akıl almaz bir ilişkiler ağı var. Vücudu ayakta tutan, var kılan bu muazzam ilişkiler ağıdır. Bunun yanında vücut şehrinde meskûn ruhun ve ona bağlı fakültelerin yani duyguların, zihnin, aklın, hayalin, hafızanın ve bilmediğimiz nice ince yapıların kurduğu manevi bir ilişkiler manzumesi daha var.

Bir de insanın diğer insanlarla ilişkilerine bakalım: Aileden başlayıp en karmaşık toplum yapılarına doğru açılıp gelişen çok geniş ve daha karmaşık ilişkiler ağı ve bunu da kuşatan tabiatla, uçsuz bucaksız kâinatla kurulu ilişkiler örgüsünü görürüz.

İlişkilerimiz yani bağlarımız bizim kendi irademizle oluşmuyor genellikle. Doğumla başlayan, hatta ondan önce kurulan ilişkiler, bağlar, bizim dışımızda, bize rağmen kurulup gelişiyor. Aile, akraba, komşu ilişkileri, hatta okul, işyeri çevresinde kurulan ilişkiler, bağlılıklar da irademiz dışında gerçekleşiyor. Bu karmaşık ağ içinde zamanla hissî ve zihnî alakalarla birlikte kalbî ve ruhî alakalar da doğmaya, oluşmaya başlıyor. Geniş tanıdıklar dairesinden daha dar alanda arkadaşlıklar ağı; arkadaşlıklar ağı içinde daha hususi bir ilişki daireciği var ki ona dostluk deniliyor. Tıpkı bir piramit gibi tabandan tepeye doğru yükseldikçe kemiyette az ama keyfiyette alabildiğine çok büyük, özel bir ilişki ağı ortaya çıkıyor. Bu ilişkide maddi bağlardan öte manevi bağlar çok daha önem kazanıyor.

Aileden millete kadar, hatta bütün bir insanlığa yayılan ilişkiler dairesinde dost dairesi en sırlı, en büyük sevgi yoğunluklu dairedir. Bu dairenin keyfiyeti dile gelmez. Aile, akraba, komşu ve diğer tanıdık çevrelerle sevgiye, saygıya ve daha çok maddi çıkarlara dayalı ilişkilerimizde nefsin ve zihnin payı çoktur. Karşılıklı münasebetlerimizde bu çıkar ilişkilerimiz, belirleyici rol oynar. Ama dostlukta öyle değil.

“Dost dost diye nicesine sarıldım” diyen, Veysel, sadık yârin kara toprak olduğunu söyler.

Diye inler.

Âşık Veysel, dostun özelliklerini sadakat, vefa, cefaya katlanma, sevdiğini baş tacı etme, cömertlik, kusur bulmama, her derde deva olma ve sabır olarak verir. Bu özelliklerin hepsini toprakta bulur. Toprağa bütün bu özellikleri verenin de Allah olduğunu dile getirip şöyle der:

Anadolu insanının toprak merkezli yani tarıma dönük hayatında insani ilişkiler daha yoğun, daha sıkıydı. Kasaba eksenli, köy ve şehir arasında yaşanan toplum hayatında üst değerler, örf, âdet ve gelenekler ve bunları besleyen asıl kaynak dindi. Allah Dost, toprak post kabul edilirdi. Veysel''in dediği gibi Allah kullarına şahdamarlarından daha yakındı. Kullar da şahdamarlarıyla Allah''a yakındılar. O toplumun vücudu câmi, kalbi dergâh, aklı da medreseydi. Şimdi ne o vücut, ne o kalb ve ne de o akıl var.

Sanayi denilen sistem ve onun getirdiği modern hayatla birlikte toplumda akıl almaz bir çözülme başladı. Köyler kasabalara, kasabalar da daha büyük şehirlere göç etti. Hatta kasabalar, urlaşan birer şehre dönüştü. Bir taraftan devlet bünyesinde irileşen bürokrasi, diğer taraftan gelişen küçük ve büyük sanayi, aileleri de böldü, küçülttü. Büyük ve küçük babalı, büyük ve küçük anneli; dayılı halalı, amcalı teyzeli aileler, tek anneli ve babalı ve tek çocuklu yapılara dönüştü. Uzayda yıldız kümelerinin birbirlerinden hızla uzaklaşmaları gibi, toplumumuzda da insanlar birbirlerinden uzaklaşmaya başladılar.

Modern hayat, modern mimaride tek odalı daireler doğurdu. Bu dairelerde aileden, akrabalardan, kısaca toplumdan kopan tekler oturmaktadır.

Dün, toprağın topladığı, tadından tat kattığı toplumla, bugünün sanayiinin savurup dağıttığı, yabana attığı toplum arasındaki uçurum kapanır gibi değil.

Yakınlıklar ortadan kalkıyor. Uzaklıklar artıyor. Mektuplar bitti. Telefonlar çoğaldı. Sesler anlamlarından boşaldı. Sesler, birer sevgi geçirmez duvar oldular. Ses duvarlarını aşan aşk, kalbini kaybedince o da aş''a tahvil edildi. Mideler en büyük ilişki merkezi oldu. Kalbin ve kafanın yerini hazım ve tenasül cihazları aldı. Üst değerlerin yerini üst-baş ve araç-gereçler kuşattı. Ne kadar araç-gereç sahibiyseniz ve ne kadar giyim-kuşam zenginiyseniz o kadar itibar sahibisiniz. Maddi değerlerden oluşan bir garip kabuk içinde hayat süren ama ruhu boğulan bugünün insanı için tanınmak yeter. Sadece alış veriş için tanışmak kâfi. Aile de, akraba da sadece birer tanıdıktır, artık.

Arkadaşlıklar iğreti. Dostluklar ölü. Aşk, bilinmez bir âleme sürgün.

Varsa pulun, âlem kulun; yoksa pulun, cehennem yolun, zihniyetinin giderek hâkim olduğu toplumlarda dostluktan eser kalmaz.

Yoksa Âşık Veysel haklı mı?

Bizim sâdık yârimiz kara toprak mıdır?